Wulke Ždźary

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Wulke Ždźary
Groß Särchen
gmejna: Łaz
zagmejnowanje: 1995 (do Hórnikečanskeho jězora)
wobydlerstwo: 1.120 (31. decembra 2016)[1]
přestrjeń: 10,27 km²
wysokosć: 128 metrow n.m.hł.
51.36693114.307149128
póstowe čisło: 02999
předwólba: 035726
wotwodźene
słowa:
wobydler/ka:
Zdźarowčan/ka
adjektiw:
Zdźarowski
skłonowanje:
Wulkich Ždźar(ow), Wulkim Ždźaram, Wulke Ždźary, Wulkimi Ždźarami, we Wulkich Ždźarach
Zdźarowska cyrkej

Zdźarowska cyrkej

Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Wulke Ždźary (němsce Groß Särchen, hornjoserbsce tež Wulke Zdźary[2], prjedy jenož Ždźary) su hornjołužiska wjes w Budyskim wokrjesu, kotraž wot lěta 2005 k Łazej słuša.

Geografija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Wulke Ždźary leža w zapadnym dźělu gmejny Łaz južnje Hórnikečanskeho jězora při rěce Čornicy. Sewjerozapadnje Wulkich Ždźarow leži město Kulow a runje přez wsu wjedźe zwjazkowa dróha 96 z Wojerec do Budyšina.

Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Krabatowa postawa we Wulkich Zdźarach

Prěnje historiske naspomnjenje pochadźa z lěta 1374 (von der Zore). Wjes słušeše to Wojerowskeho stawoweho knjejstwa.[3]

Wot 1691 hač do swojeje smjerće w lěće 1704 bě chorwatski połkownik Janko Šajatović knjez nad Wulkimi Zdźarami. Wón je historiski zakład serbskeje powěsćoweje postawy dobreho kuzłarja Krabata.

Z wotewrjenjom prěnich brunicowych jamow spočatk 20. lětstotka podwoji so wobydlerstwo wosadneje wsy w běhu jenož 25 lět wot 519 w lěće 1905 na 1088 w lěće 1925, při čimž so tež rěčna situacija we wsy spěšnje přeměni, dokelž bě wjetšina zapućowacych dźěłaćerjow z němskich kónčin. Bórze běchu serbskorěčni wobydlerjo w mjeńšinje. W lětach 1929 do 1932 so k tomu hišće serbska susodna wjeska Bukojna wotbagrowa.

Wot lěta 1908 měješe wjes zastanišćo při železniskej čarje Budyšin–Wojerecy. W lěće 1999 bu wosobowy wobchad zastajeny a 2001 so čara zawrě.

Serbske žiwjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Dnja 5. meje 1912 załožichu we wsy na iniciatiwu Franca Krala, Awgusta Lapšticha a Jana Haješa Serbske towarstwo za Wulke Ždźary a wokolinu z něhdźe 140 čłonami, kotrež bě tež jedne ze załoženskich towarstwow Domowiny. Z prěnim předsydu towarstwa, kiž měješe jako zaměry „hajenje a škit serbskeje rěče a serbskich zakładnych prawow“ w dobje razantneje industrializacije, sta so wjesny předstejićer Handrij Hajnk. W 1920tych lět słušeše tež Jurij Wjela, kiž bě tehdy z wučerjom w bliskim Komorowje, do aktiwnych čłonow towarstwa a skutkowaše jako dirigent jeho měšaneho chóra.[4]

Wobydlerstwo a rěč[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Čornica we Wulkich Zdźarach

Po statistice Arnošta Muki mějachu Wulke Zdźary we 1880tych lětach cyłkownje 519 wobydlerjow, z nich 510 Serbow a jenož dźewjeć Němcow.[5] W cyłej Zdźarowskej wosadźe chodźachu tehdy 2120 wosadnych k serbskej a jenož pjećo k němskej spowědźi.[6]

Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 33,9 %.[7]

Wosobiny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

  • Jan Ćichor (1630–1669) – farar, magister a přełožer; narodźeny w Zdźarach
  • Bjedrich August Bergan (1824–1901) – farar a zakitowar serbstwa; 1852–98 we Wulkich Zdźarach
  • Oswald Mrózak (1845–1934) – farar a nabožinski prócowar; narodźeny w Zdźarach
  • Jurij Mucha (1860–1934) – chěžkar, serbski braška, ludowy spisaćel; narodźeny w Zdźarach
  • Pawoł Wićaz (1900–1965) – wučer, kulturny historikar, lektor, awtor; narodźeny w Zdźarach
Powětrowy wobraz Wulkich Zdźar

Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

  1. staw: 31. decembra 2016; Podaća gmejnskeho zarjada Łaz
  2. Walter Wenzel: Oberlausitzer Ortsnamenbuch (2008), ISBN 978-3-7420-2067-3 (němsce)
  3. Wulke Ždźary w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
  4. Siegmund Musiat: Sorbische/wendische Vereine 1716–1937. Ein Handbuch. [=Spisy serbskeho instituta, zwjazk 26] Domowina-Verlag, Bautzen 2001, str. 331sl.
  5. Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 90. → wšě wjeski
  6. Arnošt Muka: Statistika Łužiskich Serbow. Budyšin 1884–86, str. 177
  7. Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 249. [1247 wobydlerjow, z nich 265 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 61 z pasiwnymi, 97 serbskich dźěći a młodostnych, 824 bjez znajomosćow] → wšě wjeski

Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

 Commons: Wulke Zdźary – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije