Čěšćina

Čeština
Čěšćina

kraje	Čěska, Słowakska
rěčnicy	12 milionow
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija	Indoeuropske rěče Słowjanske rěče Zapadosłowjanske rěče Čěšćina
družina pisma	łaćonski alfabet
oficielny status
hamtska rěč	Čěska
rěčne kody
ISO 639-1:	cs
ISO 639-2:	(B) cze	(T) ces
ISO 639-3 (SIL):	ces
Wikipedija

Čěšćina je zapadosłowjanska rěč. Wona je najbóle přiwuzna słowakšćinje, hornjoserbšćinje, delnjoserbšćinje, pólšćinje a kašubšćinje. Čěska rěč słuša k słowjanskim rěčam, do swójby indoeuropskich rěčow.

Čěsce rěči 12 mil. ludźi z toho w Čěskej wyše hač 10 mil.

Čěsce rěči so tež w Słowakskej, Zjednoćenych statach Ameriki, Kanadźe, Němskej, Awstriskej, Awstralskej, Ukrainje a druhich krajach.

Čěšćina a Słowakšćina stej mjez sobu derje zrozumliwje . Pisomnje stej wobě rěči najjednorišo přez pismiki ř, ě a ů rozeznajomnej, kotrež jenož w Čěšćinje eksistuja. Eksistuja pak w Słowakšćinje pismiki ä, ô, ľ, ĺ a ŕ, kotrež w Čěšćinje njeeksistuja.

Gramatika

Deklinacija a konjugacija so přewjedźetej z kóncowkami (a/abo małkimi změnami na kmjenje). Eksistuja wjacore deklinacije a wjacore konjugacije, ale tež mnoholičbne njeregularnosće. Słowoslěd je relatiwnje swobodny a zmóžni stilistiske diferencowanja.

Deklinacija

Čěšćina je sylnje flektěrowaca rěč ze sydom gramatiskimi padami (nominatiw, genitiw, datiw, akuzatiw, wokatiw, lokatiw, instrumental) w singularje a pluralu. Kaž w Němčinje a romaniskich rěčach móže gramatiski genus substantiwow tež připoprawom bjezsplažnych wěcach być muski abo žónski. Při tym ma čěšćina štyri genusy, drje muski žiwy, muski nježiwy, žónski a srjedźny.

Kaž w Łaćonšćinje a druhich słowjanskich rěčach njeeksistuja ani definitny ani njedefinitny artikl.

Njeregularnej stej genitiw a wokatiw słowa bůh (Bóh), přirunajo z druhich muskimi žiwymi substantiwami z twjerdej kóncowku: bůh / boži (boha) / Bože (O Bože) na rozdźěl wot hoch (hólc) / hocha / hochu.

Wot wjacorych adjektiwow a participow eksistuja krótku formu a dołhu formu, kotrejž po genusy, numerusy a padźe deklinujomne su. Krótka forma ma přeco funkciju predikatiwuma a maja redukowanu paradigmu. Mjez tym so při adjektiwach krótka forma nimale jenož w powyšenym stilu wužiwa, je wužiće krótkych/dołhich formow participow w perifrastiskim pasiwje tež w wobchadnej rěči rozeznawace woznamow, na př. okno bylo zavřeno (podawkowy pasiw: wokno bu zawrjene) vs. okno bylo zavřené (stawowy pasiw: wokno bě zawrjene)

Njemała ličba substantiwow so kaž adjektiwy deklinuje.

Čěšćina ma slědowace 7 padow, kotrychž tradicionalny slěd naličenja njeje identiski ze serbskim:

Pady w čěskej rěči
1.	kdo, co?	nominativ	mjenowak
2.	(bez) koho, čeho?	genitiv	rodźak
3.	(ke) komu, čemu?	dativ	dawak
4.	(vidím) koho, co? - widźu	akuzativ	žadak
5.	(oslovujeme, voláme) - wołamy	vokativ	wołak
6.	(o) kom, čem?	lokál	měsćak
7.	(s) kým, čím?	instrumentál	nastrojnik

Dale znaje čěska rěč jednotu, mnohotu, ale tež zbytki duala su zachowane - na přikład ličbniki dvě, obě (7. pad): s oběma (se dvěma) rukama, nohama, očima, ušima (dwojota, dual); ale s oběma (se dvěma) ženami, muži.

Mjena

Kaž w druhich słowjanskich rěčach eksistuja wot wšěch swójbowych mjenow specielna žónska forma, markěrowana najčasćišo přez sufiks -ová. W Čěskej so to tež na mjena druhich pochada wužiwa, na př. Zdeňka Müllerová. Ale Serbšćina ma tajki sufiks.

Geografiske mjena na -sk- su w Čěšćinje kaž stajnje neutruma a so wukónča tohodla w nominatiwje a akuzatiwje na -o: Slovensko (Słowakska), Lipsko (Lipsk), Slezsko (Šleska, polscé Śląsk). Mnoholičbne městnostne mjena na -vice su gramatiske plurale. Wot městnostnych mjenow na -nice su wjele ale nic wšě. Dalše mjena w gramatiskim pluralu su mjez druhim Čechy (Čechi) a Hradčany (němsce der Hradschin).

Konjugacija

Werb ma kategorije aspekt (perfektiwny a imperfektiwny) a tempus (prezens, futur, preteritum), wosoba, numerus a modus (imperatiw, kondicional). Aspekty so zdźěla přez sufiksy (regularnje imperfektiwowanje perfektiwnych werbow), zdźěla přez prefiksy (regularnje perfektiwowanje imperfektiwnych werbow) wuprajeny, w někotryh małych padach tež přez dwěmaj rozdźělnymaj kmjenomaj.

Preteritum a imperfektiwny futur stej z formami pomocneho werba být (być) tworjenej.

• dělal/dělala jsem 'ja činjach', dělal/dělala jsi 'ty činješe', dělali/dělaly jsme 'my činjachmy', dělali/dělaly jste 'wy činješće', ale w 3. wosobje bjez pomocneho werba: dělal 'wón činješe', dělala 'wona činješe', dělali/dělaly 'woni/wone činjachu';
• budu dělat 'budu činić', budeš dělat 'budźeš činić' atd.

Při tym rozeznawa Čěšćina (kaž tež druhe słowjanske rěče) mjez tym za zańdźenostnu formu a tym za pasiw wužiwany partizip: slyšel/slyšela jsem 'sym słyšał/słyšała', slyšen/slyšena jsem 'ja bu słyšany/słyšana'.

Numerale

Numerale wot 21 hač do 99 so móžeja w dwojakimaj wašnjomaj rěčeć. Nimo dvacet tři (łaćonsce viginti trēs) eksistuje tež třiadvacet (němsce dreiundzwanzig). Tutón fenomen je přez lětstotkow dołhi němsko-čěski rěčny kontakt wujasnjomny.

Kaž tež w druhich słowjanskich rěčach steja substantiwy po ličbnikach wot pět (pjeć) w genitiwje plurala, jeli ličbnik w nominatiwje, genitiwje abo akuzatiwje steji, tuž na př. čtyři hrady / pět hradů (4 resp.. 5 hrodow), tři koruny / třicet korun / tři sta korun / pět set korun (3 / 30 / 30 / 300 / 500 koronow). W zbytnych padach kongruěruja ličbnik a substantiw regularnje, tuž na př. na pěti hradech (lokatiw).

Alfabet

Čěšćina so z łaćonskim alfabetom pisa, kotrymž so diakritiske znamjenja přida.

Při sortěrowanju a w zapisach ( telefonowa kniha) a słownikach so pismiki: Č, Ch, Ř, Š, Ž jako samostatne pismiki wobjednawaja (pismik Ch slěduje pismik H); čěski alfabet ma tohodla cyłe 31 město jenož 26 pismikow.

Dospołny čěski alfabet je:

A, (Á), B, C, Č, D, (Ď), E, (É), (Ě), F, G, H, Ch, I, (Í), J, K, L, M, N, (Ň), O, (Ó), P, Q, R, Ř, S, Š, T, (Ť), U, (Ú), (Ů), V, W, X, Y, (Ý), Z, Ž.

W spinkomaj stajene pismiki so při sortěrowanju tak wobjednawane kaž jim předchadny pismik. Tak steji to na př. pět (= pjeć) před petrklíč (= kropačk). Jeli so dwě słowje jenož přez wobě přiwuznymaj pismikomaj rozeznawatej, steji najprjedy słowo z jednorym pismikom a to druhe, tuž na př. pas (= pas) před pás (= pas, wopas).

Ě, Ů a Ý wustupuja nihdy na spočatku słowa, tohodla su wotpowědne wulke pismiki jara rědke a so jenož da wužiwaja, jeli so cyłe słowo we wulkich pismikach pisa (na př. MĚSTO).

Pokiw: Dokelž diakritiske znamjenja so w Webje nic přeco korektnje zwobrazuja, so čěske mjena (městne a wosobowe mjeno) často bjez tych pisaja

Čěske pismiki s diakritikami:

á

č

ď

é

ě

í

ň

ó

ř

š

ť

ú

ů

ý

ž

Á

Č

Ď

É

Ě

Í

Ň

Ó

Ř

Š

Ť

Ú

Ů

Ý

Ž

Čěske zwuki

Wokale

Eksistuja krótke a dołhe wokale.

krótka	dołhe	přispomnjenje
a	á
e	é	[ɛ] / [ɛ:]
ě		zmjechči (palatalizěruje) předchadne konsonanty t, d a n
i	í	[ı], zmjechči (palatalizěruje) předchadne konsonanty t, d a n
o	ó	dołhi [ɔ:] eksistuje jenož w cuzych słowach kaž balkón (balkon)
u	ú/ů	na słownym spočatku so znamjo ú wužiwa, w słownym nutřkownym ů, na př. únor (februar) a Bůh (Bóh)
y	ý	[ı], njezměni předchadne konsonanty

We wosebitych kontekstach alterněruje dołhe wokale z krótkimi, přirunaj na př. hlava (hłowa) a hlávka (hłójčka) abo mýt (myć) a myji (ja myju). Z historiskich přičinow wotpowěduje pak krótkim wokalej nic přeco wotpowědny dołhi wokal, ale poměry su zdźěla komplikowaniše. Wone so móžeja na slědowace wašnje wopisować:

a	á
e	é
ě	í|
i	í
o	ů
u	ú (na słownym spočatku)
u	ou (w słownym nutřkownym)
y	ý

Wosebite konsonanty móžeja funkciju wot wokalow wobsadźować a złóžki tworić: r, l a (rědko) m. To eksistuja tež słowa, kotrež jenož z konsonantow wobsahuja, na př. krk "šija", blb "hłupak" abo scvrnkls "du hast es heruntergeschnipst".

Diftongi

W Čěšćinje eksistuja diftongi ou, au a eu. Diftong ou je tež w čěskich słowach a předewšěm swójskich mjenach časty, mjeztym zo au a eu jenož w cuzych słowach abo interjekcijach wustupujetej: poslednjej tworitej w čěskich słowach dwě złóžce, na př. w neučím "njewuču", kotrež so třizłóžkowje rěča [ˈnɛ.u.tʃiːm].

• Diftong au so kaž w Němčinje rěči, na př. auto [ˈaʊ̯tɔ].
• Při wurěkowanju diftonga ou so wotewrjeny o a njezłóžkotworny wotewrjeny u zwjazujetej;
• Při wurěkowanju diftonga eu so wotewrjeny e a njezłóžkotworny u zwjazujetej, přirunaj leukemie [ˈlɛʊ̯kɛːmɪɛ].

Konsonanty

W čěskim prawopisu so rozeznawaja tradicionelnje tak mjenowane twjerde, neutralne a mjechke konsonanty. Mjechko wurěkowane (kaž w druhich słowjanskich rěčach kaž rušćinje) so pak jenož konsonanty ť, ď a ň, w zbytnych padach dźe wo historiske rozeznawanje, kotrež wězo konsekwency za prawopis ma a maćeršćinskim rěčnikam toho wuknjenje poćeža. Čěske dźěsća wuknu tohodla w zakładnej šuli tute słowa z neutralnym konsonantom přednošować, w kotrychž so [i] jako y pisa (tak mjenowana vyjmenovaná abo vybraná slova resp. "wubrane słowa").

Tak mjenowane twjerde konsonanty

8 twjerdych konsonantow su:

Pismiki	Přikłady
h	hotel, Praha
ch	chyba, Čech
k	křeslo, vlaky
g	guma, magnetofon
r	ráno, dobrý
d	dáme, jeden
t	tabule, stůl
n	noc, ten

W prawopisu so pisa po tutych konsonantach zwuk [i] z y. Wuwzaća su małe cuze słowa kaž 'chirurg', 'kilometr' a 'kino'.

Konsonant h je nihdy němy. Typisce zastupuje etymologiski g, na př. 'hrob' ('row', němsce 'Grab', pólsce 'grob'), noha (noha, pólsce noga). Zwuk a pismik g wustupuje přećiwo tomu nimale jenož w cuzych słowach.

Tak mjenowane mjechke konsonanty

9 mjechkich konsonantow su:

Pismiki	Přikłady
ž	židle, leží
š	šest, sešit
č	černý, večer
ř	středa, říká
c	co, mloci
j	jaký, jídlo
ď	Maďarsko
ť	chuť
ň	skříň

Přispomnjenje: ď so rukopisnje jako dˇ, ť jako tˇ pisa.

W prawopisu so pisa po tutych konsonantach [i] kaž i.

Twjerde kónčne konsonanty so w wjazanju ze sufiksami na e a i přećiwo mjechkim wuměnjuja: Nastanje -ch + ě/i k -še/-ši, ale tež -cký k -čtí a -h + ě/i k -ze/-zi , tuž katolický Čech z Prahy / katoličtí Češi v Praze (katolski Čech z Prahi / katolscy Češa w Praze). A -k + ě/i nastanje k -ce/-ci, ale tež -ský k -ští, tuž český žák -> čeští žáci ( čěski šuler / čěscy šulerjo). Mjeztym zo za ch kaž tež za najwjetše druhe (w čěšćinje) papatalizujomne konsonanty jenož jedne paltalizěrowanski stopjeń eksistuje, na př. duch (duch) / duši (duši), eksistuja za h dwaj stopjenjej: Praha / v Praze / Pražský (Praha / w Praze / pragerisch).

Tak mjenowane neutralne konsonanty abo wobojne zwuki

8 neutralnych konsonantow su:

Pismiki	Přikłady
b	tabule, býti, bída
f	fyzika, fičet
l	leží, lysý, list
m	mám, myš, míchat
p	pán, pyšný, píchnout
s	sešit, sýr, prosím
v	velký, výr, vichřice
z	zítra, jazyk

W prawopisu so pisa po tutych konsonantach we "wubranych słowach" a někotrych cuzych słowach [i] kaž y, hewak kaž i. Konsonant f wustupuje nimale jenož w cuzych słowach. W požčonkach so je wón často přez b narunuje, na př. w barva (barba).

Tekstowy přikład (Wótće naš)

čěšćina
Otče náš, jenž jsi na nebesích, posvěť se jméno Tvé Přijď království Tvé. Buď vůle Tvá, jako v nebi, tak i na zemi. Chléb náš vezdejší dej nám dnes A odpusť nám naše viny jako i my odpouštíme naším viníkům a neuveď nás v pokušení, ale zbav nás od zlého.

Słowjanske rěče

wuchodosłowjanske rěče:	Běłorušćina - Rušćina - Rusinšćina - Rutenšćina† - Stara wuchodosłowjanšćina† - Stara Nowgorodska narěč† - Ukrainšćina - Zapadopolešćina
zapadosłowjanske rěče:	Čěšćina - Delnjoserbšćina - Hornjoserbšćina - Lešon kenaan† - Lachšćina - Pólšćina - Połobšćina† - Pomoršćina (Kašubšćina, Słowinšćina†) - Słowakšćina - Šlešćina
južnosłowjanske rěče:	Bołharšćina (Banatska Bołharšćina) - Bosnišćina - Chorwatšćina (Hradšćina, Molišćina) - Čornohoršćina - Makedonšćina - Serbišćina - Słowjenšćina (Prekmuršćina, Rezijanšćina) - Stara Cyrkwinosłowjanšćina†
konstruowane słowjanske rěče:	Glagolica - Lydnevi - Mezislovanska - Proslava - Ruslavsk - Slovianski - Slovio
fiktiwne słowjanske rěče:	Mrezisk - Seversk - Sevorian - Skuodian - Slavisk - Slavëni - Vozgian - Wenedyk
druhi:	Prasłowjanšćina†
	† mortwe

Oficielne rěče Europskeje unije

Bołharšćina | Čěšćina | Danšćina | Estišćina | Finšćina | Francošćina | Grjekšćina | Iršćina | Italšćina | Jendźelšćina | Letišćina | Litawšćina | Madźaršćina | Maltašćina | Němčina | Nižozemšćina | Pólšćina | Portugalšćina | Rumunšćina | Słowakšćina | Słowjenšćina | Španišćina | Šwedšćina