Stara Nowgorodska narěč
 |
Tutón nastawk so je do lisćiny čitanja hódnych nastawkow dodał. |
| kraje | Nowgorodska federalna republika (hist.), Pskowska federalna republika (hist.) |
|
| region | zapadne dźěle Nowgorodskeje zemi Pskowska zemja |
|
| mortwa | wot XV. lětstotka; Někotre wosebitosće su so w sewjernych narěčach zachowali. |
|
| znamjenja a klasifikacija | ||
|---|---|---|
| klasifikacija | indoeuropske rěče
|
|
| družina pisma | Kyriliski alfabet | |
| komentar | ||
| 1 Swójske mjeno njeje znate | ||
Stara Nowgorodska narěč (rusce: Древненовгородский диалект) mjenuje so słowjanska narěč, kotraž wužiwaše na rěčnych pomnikach z brězoweje skory, kotrež su so w Nowgorodskim regionje Ruskeje wotkryli. Narěč wužiwaše so hač do 15. lětstotka w Nowgorodskej federalnej republice. Zapřijeće stworił je Andrej Zaliznjak. Staronowgorodska narěč wotchila so we wjacorych pozicijach wot starorušćiny. W dokumentach wužiwana rěč ma wjele znamjenjow, kotrež njejsu typiske za druhe wuchodnosłowjanske narěče (a tež hewak za druhe słowjanske rěče).
Stara Nowgorodska zhubi so po dobyću Nowgoroda přez Moskowitow w lěće 1478. Někotre narěčne wosebitosće pak so hišće dołho na Nowgorodskim teritoriju dźeržachu (cokanje, pismik ять (ѣ) město ы w genitiwje sg. a-kmjenow atd.).
Wobsah |
Rěčne přiznamjenja[wobdźěłać]
Staronowgorodska narěč wuznamjenja so mjez druhim přez sćěhowace rěčne wosebitosće:
- Modus relativus, kotryž eksistuje hewak jenož w juhowuchodnej skupinje južnosłowjanskich rěčow.
Morfologiske přiznamjenja
- nominatiw singular o-zdónkow ma kóncowku -e (město staroruskeho -ъ), na př. brate "bratr" (přir. rusce брат (brat)), Иване (rusce: 'Иван', přir. staroruski Иванъ), старе "stary" (rusce: 'старый', přirunaj staroruski старъ), кето "štó" (rusce: 'кто', přirunaj staroruski к-ъ-то);
- genitiwje singular а-deklinacije měješe kóncowku -ѣ město staroruskeho -ы (у женѣ město ruskeje formy у жены "pola žony").
- Podawanje směra z pomocu datiwa bjez předłožki, na př. idi Pliskovu "dźi do Pskowa".
Fonologiske přiznamjenja
- njepřewjedźena druha palatizacija, kotraž je hewak přiznamjo wšitkich słowjanskich rěčow, (w zdónkach — кѣле 'cyły' (přir. rusce целый, starorusce: цѣлъ), хѣде 'šědźiwy' (přir. rusce седой, starorusce: сѣдъ), гвѣзда 'hwězda' (přir. rusce звезда, starorusce: звѣзда), před kóncowkami — na př. datiw sg. rěkě "(k) rěce" (přir. rusce (к) реке), ногѣ "noze" (přir. rusce ноге, starorusce: нозѣ), рукѣ "ruce" (přir. rusce руке, starorusce: руцѣ) atd.);
- zdźerženje protosłowjanskeho *kv, *gv (kaž w zapadnosłowjanskich rěčach). Tutej skupinje njejstej potajkim před prědnimi wokalemi do cv resp. zv přešłoj. Na př. květ "barba", gvězda "hwězda" (přirunaj rusce цвет [cvet], звезда [zvezda]);
- dźělne njepřewjedźenje třećeje palatizacije /x/, na př. vьx- "wš-" (w słowach kaž wšo, wšitko, wšě), přirunaj вс- w modernej rušćinje a staroruske вьс);
- Wotstronjenje fonologiskeho rozdźěla mjez c a č, na př. ноць "nóc" (přirunaj staroruske ночь).
- Změna *tl a *dl na кл, гл, na př. клещь (rusce: 'лещ'), привегле (rusce: 'привёл', přirunaj staroruski привелъ). W rušćinje stej so skupinje, kaž pokazuja hornje přikłady, hewak na l zjednoriłoj. Podobne wuwiće kaž w Starej Nowgorodskej narěči eksistuje w delnjoserbskich narěčach: tłušty > kłusty, přir. tež hornjoserbske klama pódla tlama.
Přikładaj[wobdźěłać]
Kriminalny pad: Nowgorodne wopismo na brězowej skorje, nr. 109[wobdźěłać]
(Mjez kóncom 11. lětstotka a lětom 1110, wuryte w 1954)
Originalny tekst (z přidatnymi mjezotami mjezy słowami)[wobdźěłać]
| грамота : ѡтъ жизномира : къ микѹле : кѹпилъ еси : робѹ : плъскове : а ныне мѧ : въ томъ : ѧла кънѧгыни : а ныне сѧ дрѹжина : по мя порѹчила : а ныне ка : посъли къ томѹ : моужеви : грамотѹ : е ли ѹ него роба : а се ти хочѹ : коне кѹпивъ : и кънѧжъ мѹжъ въсадивъ : та на съводы : а ты атче еси не възялъ кѹнъ : техъ : а не емли : ничъто же ѹ него :[2] |
Přełožk[wobdźěłać]
'Pismo (wot) Žiznomira (k) Mikuli: Sy w Pskowje njewólnicu kupił, a za to je mje Knjeni (za)jała. [Najskerje bě wona njewólnicu spóznała jako jednu, kotraž bě so jej kradnyła a Žiznoměr je někak do teje wěcy splećeny, snano jako swójbny Mikule abo jeho wikowanski partner.] Ale potom je družina (swójba, žona) za mnje rukowała. A nětko pósćel tomu mužej [wot kotrehož sy njewólnicu kupił] list, hač ma (dalšu) njewólnicu. [Tuta druha njewólnica by so dyrbjała přepodać knjeni za čas, w kotrymž by rubjena njewólnica jako "corpus delicti" trěbna była, doniž njeje wujasnjene, štó bě paduch.] A chcu, kupiwši kóń a sadźiwši muža knjeza na njeho, k napřećostajenju přińć. A ty, jeli hišće njejsy pjenjezy wzał, njewzmi ničo wot njeho [wot wikowarja njewólnikow, hewak móhł so plan nimo kulić.].'
Přeprošenje: Nowgorodne wopismo na brězowej skorje nr. 497[wobdźěłać]
(mjezy 1340 a 1380; wuryte w 1972)
Originalny tekst (z přidatnymi mjezotami mjezy słowami)[wobdźěłać]
| поколоно ω гаврили ω посени ко зати моемоу ко горигори жи коумоу ко сестори моеи ко оулите чо би есте поихали во городо ко радости моеи а нашего солова не оставили да бого вамо радосте ми вашего солова вохи не осотавимо[3] |
Přełožk[wobdźěłać]
Postrow wot Gawrile Posenje k mojemu swakej, kmótrej Grigori a k mojej sotře Ulita. Jeli wój tola k mojej radosći byštej do města jěłoj, a byštej naše słowo (abo našu rozmołwu?) njezabyłoj. Njech Bóh wam radosć da. My wšitcy njezabudźemy waše słowo (abo wašu rozmołwu?).
Stawizny[wobdźěłać]
Stara Nowgorodska narěč wjace njewužiwaše po dobyću Nowgoroda přez Moskowitow w lěće 1478. (Při tym zhubi někotre wosebitosće hižo prjedy. Na přikład je woteběrał hustosć wužića kóncowki -e, při nominatiwje muskeho genusa.).
Někotre narěčne wosebitosće pak so hišće dołho w sewjernej ruskej narěči dźeržachu (cokanje, pismik ять (ѣ) město ы w genitiwje atd.).
Znate su předewšěm wopisma na brězowych skorach (rusce: берестяные грамоты), kotrež su zwjetša w čistej narěči napisane a jenož druhdy jewi so naddialektalny wliw a wotbłyšć cyrkwinosłowjanskich normow, a wopisma na drjewjanych "cylindriskich zamkach" měchow běrcow[4]. Někotre stare Nowgorodske dialektizmy so su tež do ćišćanych rěčnych pomnikow dóstali. Pomocliwe při rekonstrukciji narěče bě wobkedźbowanje a přeslědźenje načasnych sewjeroruskich narěčow k přirunowanju.
| „ | С историко-лингвистической точки зрения, в XI-XV вв. совокупность местных идиомов Новгородской земли образовывала пучок диалектов, развитие которого в самостоятельный язык было прервано с концом новгородской независимости и включением Новгородской земли в состав Московского государства (т. е. это своего рода предъязык, которому не суждено было развиться дальше этой фазы)[5]. | ” |
Nóžki[wobdźěłać]
- ↑ Wo wopismje na rusksej stronje (rus.)
- ↑ Informacije wo teksće 109 z ruskim přełožkom (rus.)
- ↑ Informacija wo teksće 497 z ruskim přełožkom (rus.)
- ↑ Янин В. Л.: Очерки истории средневекового Новгорода. 2008.
- ↑ Зализняк А. А.: Древненовгородский диалект. 2004.
Žórła[wobdźěłać]
Wědomostna literatura wo Starej Nowgorodskej narěči eksistuje dotal jenož w Rušćinje:
- А. А. Зализняк. Древненовгородский диалект. М., 1995 (2-е изд., М., 2004).
- Janin, Walentin Lawrentjevič. Я послал тебе бересту... (Ja poslal tebe berestu...) ("Ja sym tebje wopismo na brězowej skorje pósłał ...") 3. nakł, z dosłowom wot A.A. Zaliznyak. Moskwa 1998.
- Древнерусские берестяные грамоты Strona wo wopismach na brězowej skorje
| wuchodosłowjanske rěče: | Běłorušćina - Rušćina - Rusinšćina - Rutenšćina† - Stara wuchodosłowjanšćina† - Stara Nowgorodska narěč† - Ukrainšćina - Zapadopolešćina |
| zapadosłowjanske rěče: | Čěšćina - Delnjoserbšćina - Hornjoserbšćina - Lešon kenaan† - Lachšćina - Pólšćina - Połobšćina† - Pomoršćina (Kašubšćina, Słowinšćina†) - Słowakšćina - Šlešćina |
| južnosłowjanske rěče: | Bołharšćina (Banatska Bołharšćina) - Bosnišćina - Chorwatšćina (Hradšćina, Molišćina) - Čornohoršćina - Makedonšćina - Serbišćina - Słowjenšćina (Prekmuršćina, Rezijanšćina) - Stara Cyrkwinosłowjanšćina† |
| konstruowane słowjanske rěče: | Glagolica - Lydnevi - Mezislovanska - Proslava - Ruslavsk - Slovianski - Slovio |
| fiktiwne słowjanske rěče: | Mrezisk - Seversk - Sevorian - Skuodian - Slavisk - Slavëni - Vozgian - Wenedyk |
| druhi: | Prasłowjanšćina† |
| † mortwe |
