Finšćina

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Suomi
Finšćina
kraje Finska Finska,
Šwedska Šwedska,
Norwegska Norwegska (Finnmark),
Ruska Ruska (Karelska)
rěčnicy 6 milionow
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija uralske rěče
finougriske rěče
finsko-permske rěče
finsko-wolzyne rěče
finsko-samiske rěče
baltofinske rěče
Finšćina
oficielny status
hamtska rěč Finska Finska,
Europska unija Europska unija
rěčne kody
ISO 639-1:

fi

ISO 639-2:

fin

ISO 639-3 (SIL):

fin

Wikipedija
Mapa
Finnish language map, detailed areas.png
Rozšěrjenje finšćiny
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Finšćina słuša k finougriskim rěčam, kotrež su swójba znutřka uralskich rěčow. W tutej swójbje twori skupinu baltofinskich rěčow hromadźe z blisko přiwuznymi rěčemi: Estišćina, karelšćina a dalše małe rěče.

Finsce rěči 6 mil. ludźi, z toho we Finskej přez 5 mil, tuž něhdźe 92 % wobydlerjow. Něhdźe 6% wobydlerjow rěči Šwedšćinu jako maćeršćinu.

Finsce so tež rěči we Šwedskej, Norwegskej a Ruskej a druhich krajach.

Finšćina je aglutinowaca rěč a so njesnadnje wot susodnych indoeuropskich rěčow rozeznawa, hačrunjež bu wot lěttysacow wot tych wobwliwowana. Tohodla finšćina ma mnoholičbne požčonki z rozdźělnych indoeuropskich rěčow, předewšěm germanskich, baltiskich a słowjanskich rěčow.

Přiwuznosć[wobdźěłać]

Finšćina słuša k finougriskim rěčam, kotrež so w sewjerowuchodnej Europje a sewjerozapadnej Azija rěča. Jenož madźaršćina so w srjedźnej Europje rěči. Finšćina je chětro blisko přiwuzna z estišćinu, karelšćinu, wepsišćinu, wotišćinu a liwišćinu, mjeztym zo přiwuznosć z madźaršćinu je něhdźe tak mało kaž ta mjez němčinu a persišćinu. Baltofinskim rěčam su samiske rěče podobne, mjeztym zo so druhe rěčne skupiny sylnišo rozeznawaja.

Alfabet a wurjekowanje[wobdźěłać]

We finšćinje so łaćonski alfabet z třomi přidatnymi pismikami wužiwa, a to ä, ö, å (jenož za šwedske mjena). Wone w alfabetiskim porjedźe po pismiku z sćěhuja, tak zo ä a ö njestejitej při a a o kaž w němčinje. Stawiznow dla finski alfabet faktisce je identiski ze šwedskim alfabetom.

Ale jenož sćěhowace pismiki we woprawdźitych finskich słowach wustupuja:

a d e g h i j k l m n o p r s t u v y ä ö

Sćěhowace pismiki so jenož w cuzych słowach wužiwaja:

  • b, c, f, q, w, x, z, å

Při tym wurjekowanje je bóle prawidłowna hač we wjele druhich rěčach. Nimo toho dołhosć wokalow a konsonantow je wažna. Na př. tuli "woheń", tulli "cło", tuuli "wětr". Konsonanty b, d a g so tróšku mjechše hač w němčinje wurjekuja, mjeztym zo p, t a k přeco su njeaspirowane.

Pismik Zwukowa hódnota Přikład Wopis
c s wustupuje jenož w cuzych słowach.
e ɛ lehti "łopjeno" stajnje wotewrjeny, ale tróšku bóle zawrjeny hač w němskim wenn
h h hovi "dwór" kaž němski h
ç lehti "łopjeno" tež před konsonantami jasnje wurjekowany, ale tam kaž ch w němskim Licht
k k kissa "kóčka" kaž němski k, ale njeaspirowany
o ɔ olla "być" stajnje wotewrjeny kaž w němskim toll
p p puu "štom; drjewo" kaž němski p, ale njeaspirowany
r r ratas "koło" jazykowy r
s s saari "kupa" stajnje njespěwny kaž w němskim Fass
t t talo "dom" kaž němski t, ale njeaspirowany
v v vesi "woda" kaž němski w, ale ženje kaž f.
y y yksi "jedyn" kaž němski ü
ä æ päivää "dźeń" bóle wotewrjeny hač němski ä, kaž w jendźelskim hat
ö œ yö "nóc" stajnje wotewrjeny kaž w němskim Hölle

Pismik n wotwisuje we wurjekowanju wot sćěhowaceho konsonanta. T.r. hromadźe z pismikom k, tuž jako nk so kaž /ŋk/ wurjekuje, mjeztym zo hromadźe z pismikom g, tuž jako ng samo k /ŋ:/ zjednoćuje. Před pismikom p wón so kaž m wurjekuje, na př. kunpa (kaž kumpa).

Přizwuk leži w finšćinje přeco na prěnjej złóžce. Wot wjace hač třoch złóžkow wustupuje tež pódlanske přizwuk na kóždej druhej złóžce. Ale poslednja złóžka wostanje njepřizwučna.

Při zestajenych słowach kóždy wobstatk wobchowuje swoje přizwuk.

Fonologija[wobdźěłać]

Fonemy[wobdźěłać]

Finšćina ma wósom wokalow, 18 diftongow a 14 konsonantow, při čimž přidatne konsonanty jenož w cuzych słowach wustupuja.

Wokale[wobdźěłać]

Finšćina ma wósom wokalow, při čimž wšě wokale móžeja krótke abo dołhe być. Krótke wokale so jedyn raz pisaja, mjeztym zo dołhe wokale so dwójce pisaja. Transkripcija po IPA so w sćěhowacej tabeli mjez porom / jewi.

  prědnje centralne zažne
njekulojćene kulojćene
zawrjene i y u
połwotewrjeny e /ɛ/ ö /œ/ o /ɔ/
wotewrjene ä /æ/ ɑ

Nimo toho je w finšćinje wotwisnje wot wašnja ličenja 16 hač 18 rozdźělnych diftongow, kotrež so jako fonemy hódnoća: ai [ɑi̯], au [ɑu̯], ei [ɛi̯], eu [ɛu̯], ey [ɛy̯], ie [iɛ̯], iu [iu̯], iy [iy̯], oi [ɔi̯], ou [ɔu̯], ui [ui̯], uo [uɔ̯], yi [yi̯], yö [yœ̯], äi [æi̯], äy [æy̯], öi [œi̯] a öy [œy̯]. Status diftongow wot ey a iy njeje jednozmyslny. Powšitkownje so by mjez diftongami a dwuzłóžkowymi wokalowymi wjazbami rozeznawać dyrbjało, při čimž so přeco njehodźi hranica jasnje ćahnyć. Tak je au w kaula [ˈkɑu̯lɑ] (šija) diftong, ale w kulaus [ˈkulɑus] (lunk) wokalowa wjazba.[1]

Konsonanty[wobdźěłać]

Finšćina ma jenož 14 samostatnych konsonantowych fonemow. Wona tohodla słuša k rěčam, kotrež su chude na konsonantach. Dalše štyri konsonanty, kotrež tu w spinkomaj steja, jenož w požčonkach wustupuja.

Bilabial Labiodental Dental Alweolar Postalweolar Palatal Welar Glotal
Ploziwy p, (b) t, d k, (g) ʔ
Nazale m n ŋ
Wibranty r
Frikatiwy (f), v s (ʃ) h
Aproksimanty j
Laterale l

Zwuk ʔ so jenož při substantiwach na krótkim -e a při někotrych werbowych formach jewi, kaž na př. Tule tänne! "Přińdź sem!". Při tym je jako podlěšk nazwukoweho konsonanta sćěhowaceho słowa słyšomny.

Wokalna harmonija[wobdźěłać]

Diagram wokalneje harmonije

Nimo toho finšćina ma wokalnu harmoniju. Zažne wokale a, o a u njemóžeja w samsnym słowje z prědnimi wokalemi ä, e, a y wustupować. Kóncowki a sufiksy so wotpowědujo po wokalemi w zdónku přiměrjeja.

  • talo (dom) – talossa (w domje)
  • metsä (lěs) – metsässä (w lěsu)

Wokalej e a i stej neutralnej. Tohodla wonej móžetej z wokalemi wobeju skupinow wustupować. Jeli słowo jenož wobsahuje neutralne wokale, hodźa so za kóncowki prědnje wokale wužiwaja.

  • meri (morjo) – meressä (w morju)

W zestajenych słowach wokalna harmonija płaći za kóždy dźěl. Wokale kóncowki so po wokalach poslednjeho dźěla zrjaduja.

  • Pohjanmeri (Sewjerne morjo) – Pohjanmeressä (w Sewjernym morju)

Cuze słowa druhdy wobsahuja wokale wobeju skupinow. Ale při njeporjadnym wurjekowanju so wokale připodobnjuja, kaž na př. Olympia so jako Olumpia wurjekuje.

Stopnjowa změna[wobdźěłać]

Konsonanty k, p a t podleža w deklinaciji kaž w konjugaciji finskich słowow stopnjowej změnje. Wustupuja w „sylnym“ a „słabym“ stopjenju. Sylny stopjeń steji we wotewrjenych, tuž na wokalu kónčacych, złóžkach (na př. katu „dróha“) kaž tež před dołhimi wokalemi a diftongemi (na př. katuun „do dróhi“). Hewak steji słaby stopjeń (na př. kadun „dróhi“).

Při wjetšinje słowow steji zakładna forma (nominatiw při nomenach, infinitiw při słowjesach) w sylnym stopjenju. Někotre słowa podleža napřećiwnej stopnjowej změnje, při kotrejž zakładna forma w słabym stopjenju steji a flektowane formy přewažnje sylny stopjeń přijimaja (na př. tuote „produkt“ – tuotteen „produkta“).

Rozeznawa so mjez kwantitatiwnej a kwalitatiwnej stopnjowej změnu. Při kwantitatiwnej stopnjowej změnje so dwójne konsonanty w słabym stopjenju do jednorych redukuja:

  • kk → k: pankki (banka) – pankin (banki)
  • pp → p: oppia (wuknyć) – opin (ja wuknu)
  • tt → t: katto (třěcha) – katot (třěchi)

Wot kwalitatiwneje stopnjoweje změny su jednotliwe konsonanty k, p a t kaž tež mnoholičbne konsonantowe wjazby potrjechene. Tute wašnje stopnjoweje změny njeje wjace produktiwna, t. r., nowše słowa njejsu wjace wot toho potrjechene (přir. katu „dróha“ – kadun „dróhi“, ale auto „awto“ – auton „awta“).

  • k → ∅: lukea (čitać) – luen (čitam)
  • p → v: rapu (rak) – ravun (raka)
  • t → d: katu (dróha) – kadulla (na dróze)
  • nk → ng: HelsinkiHelsingissä (w Helsinki)
  • mp → mm: kampa (česak) – kammat (česaki)
  • lt → ll: valta (móc, mócnarstwo) – vallan (mocy)
  • nt → nn: antaa (dać) – annan (dam)
  • rt → rr: parta (broda) – parran (brody)

Wosebite pady:

  • hke → hje: rohkenen (zwěrju sej) – rohjeta (sej zwěrić)
  • lke → lje: hylkeen (ćulenje) – hylje (ćuleń)
  • rke → rje: särkeä (rozłamać) – särjen (rozłamam)
  • uku → uvu: luku (ličba) – luvun (ličby)
  • yky → yvy: kyky (kmanosć) – kyvyn (kmanosće)

Gramatika[wobdźěłać]

Finšćina je aglutinowaca rěč, kotraž ma 15 padow. Genusy a nominalne klasy faluja.

Słowjesa[wobdźěłać]

Finšćina ma konjugacije. W sćěhowacej tabeli su někotre přikłady za prezensowe formy werbow, při čimž mjenowane słowjeso olla je tróšku njeprawidłowne.

Wosoba Pronomen Olla (być) Puhua (rěčeć) Etsiä (pytać)
Jednota 1. minä olen puhun etsin
2. sinä olet puhut etsit
3. hän, se¹ on puhuu etsii
Mnohota 1. me olemme puhumme etsimme
2. te olette puhutte etsitte
3. he, ne² ovat puhuvat etsivät

¹ Hän woznamjenja “wón/wona”, a se woznamjenja “wono”.
² He je pluraliski hän, ne je pluraliski se.

Pronomeny třećeje wosoby su nuzne, ale je móžno pronomeny prěnjeje a druheje wosoby wuwostajić.

Negowace słowjeso[wobdźěłać]

Zo by negowacu sadu tworiła, finšćina wužiwa negowace pomocne słowjeso. Za nim wužiwaja słowjeso, kotrež so neguje: namakaš formu słowjesa, jeli bjerješ formu prěnjeje wosoby a wotstroniš kónčny N. Na př., “ja njerěču” je: “minä en puhu”. Konjugacija słowjesa je kaž sćěhuje:


Wosoba Pronomen Słowjeso
Jednota 1. minä en
2. sinä et
3. he, se ei
Mnohota 1. me emme
2. te ette
3. he, ne eivät

Prašenja[wobdźěłać]

Za prašenja bjez woprawdźiteho prašaceho pronomena so sufiks -ko/- wužiwa. Při tym so słowo ze sufiksom do spočatka sady staja. Na př.:

  • Hän osti sen eilen. Wón (abo wona) kupi jo wčera.
  • Ostiko hän sen eilen? Kupi wón jo wčera?
  • Hän osti sen eilen? Wón kupi jo wčera? (W prašenju dźe wo “njeho”.)
  • Sen hän osti eilen? Jo wón kupi wčera?
  • Eilen hän osti sen? Wčera wón jo kupi?

Nóžki[wobdźěłać]

  1. Antti Iivonen: Suomen fonetiikkaa, Institut za fonetiku Uniwersity Helsinki.

Žórła[wobdźěłać]

  • Dr. Richard Semrau: Langenscheits praktisches Lehrbuch Finnisch. Langenscheidt, Berlin, München, Wien, Zürich, New York, ISBN 3-468-26140-3.
  • Hillevi Low: Finnisch Wort für Wort. 7. nakład. Reise Know-How Verlag Peter Rump GmbH, Bielefeld 2002, ISBN 3-89416-014-4.
  • Fred Karlsson: Finnische Grammatik. 4. njezměnjeny nakład. Helmut Buske Verlag, 2004 (přełoženy wot Karl-Heinz Rabe), ISBN 3-87548-381-2.
  • Tuula Laakkonen: Finnisch ohne Mühe. Assimil, Nörvenich 2004 (přełoženy wot Maija-Liisa Hofmann, Marja Kekäläinen), ISBN 3-89625-017-5.

Eksterne wotkazy[wobdźěłać]

Wikisłownik



Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije