Wokalna harmonija

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać

Wokalna harmonija je asimilaciski proces, kotryž artikulaciju wolóžuje. We wuskim zmysle je připodobnjenje sufiksowych wokalow na zdónk, ale tež znutřka zdónka. Při tym cuze słowa abo najnowše požčonki často wokalnej harmoniji wjace (dospołnje) njewjedu.

Wona wustupuje w rozdźělnych rěčnych swójbach, na př. w turkowskich rěčach, w mongolskich rěčach, w někotrych finougriskich rěčach.

Přikłady[wobdźěłać]

Turkowske rěče[wobdźěłać]

Baškiršćina[wobdźěłać]

Wokale w Baškiršćinje
Prědnje Zadnje
Njekulojćene Kulojćene Njekulojćene Kulojćene
Wysoke и [i] ү [ü] у [u]
Srjedźne е [ě] ө [ö] ы [ı] о [o]
Niske ә [ä] а [a]

Baškiršćina ma 9 wokalow.

W Baškiršćinje dwě warianće wokalneje harmonije wustupujetej. Štyriformowa warianta wužiwa wokale "ы", "о", "е" a "ө". Na př. prašenska partikla ma formy -мы, -мо, -ме, -мө.


Dwuformowa warianta wužiwa jenož wokalej "а" a "ә".

Funkcija Prědnje Přikład Woznam Zadnje Přikład Woznam Komentar
ablatiw
-дән dɛn
-тән tɛn
-ҙән ðɛn
-нән nɛn
өҫтәлдән wot blida
-дан dan
-тан tan
-ҙан ðan
-нан nan
шкафтан

Германиянан

z kamora

z Němskeje

ekwatiw -сә инглизсә jendźelsce -са алманса němsce

Turkowšćina[wobdźěłać]

Wokale w Turkowšćinje
Prědnje Zadnje
Njekulojćene Kulojćene Njekulojćene Kulojćene
Wysoke i ü ı u
Niske e ö a o

Turkowšćina ma wósom wokalow a rozeznawa je po dwěmaj přiznamjenjomaj, a to [±prědnje] a [±kulojćene].

W turkowšćinje dwě warianće wokalneje harmonije wustupujetej. A to tak mjenowana "małka wokalna harmonija" (z wokalomaj "a" a "e", turkowsce küçük sesliler uyumu) a "wulka wokalna harmonija" (z wokalemi "i", "ı", "u" a "ü", turkowsce büyük sesliler uyumu).

Małka wokalna harmonija
  • Po wokalach e, i, ö a ü sćěhuje e w sufiksu, mjeztym zo po wokalach a, ı, o a u sćěhuje a.

Sćěhowace sufiksy małku wokalnu harmoniju wjedu:

Funkcija Prědnje Přikład Woznam Zadnje Přikład Woznam Komentar
pluralny sufiks -ler evler domy -lar atlar konje
lokatiw -de Berlinde w Berlinje -da vapurda na łódźi
futur -ecek Gelecek Wón/wona budźe přińć. -acak Çıǧacak. Wón/wona budźe won hić/přińć.
infinitiw -mek Gelmek přińć -mak çıkmak won hić/přińć.
particip -en Gelen. přińducy -an çıǧan won ducy/přińducy
konwerb
runočasnosće
-(y)erek Gelerek přińdźo -(y)arak çıǧarak won přińdźo
kondicional -se Gelse jeli přińdźe -sa çıksa jeli won přińdźe
Wulka wokalna harmonija
  • Po wokalomaj e a i sćěhuje i, po wokalomaj ö a ü sćěhuje ü, po wokalomaj a a ı sćěhuje ı a po wokalomaj o a u sćěhuje u.

Sćěhowace sufiksy wulku wokalnu harmoniju wjedu:

  • -li, -lı, -lu, -lü Na př. Berlinli "Berlinjan; Berlinski", Roma "Romjan, romski", Köln
  • -cik, -cık, -cuk, -cük (diminutiw)
  • -di, -dı, -du, -dü (preteritum)
  • -i, -ı, -u, -ü (akuzatiw)
  • -inci, -ıncı, -uncu, -üncü (rjadowy ličbnik) Na př. ikinci "prěni", onuncu "dźesaty"
  • -(y)ip, -(y)ıp, -(y)up, -(y)üp (konwerbowa kóncowka předčasnosće)

Někotre dwuzłóžkowe sufiksy maja wobě harmoniji, při čimž małka wokalna harmonija je w jednej złóžce a wulka wokalna harmonija w druhej.

  • -(y)ince, -(y)ünce, -(y)ınca, -(y)unca (konwerbowa kóncowka z woznamom "tak chětře, ruče kaž/hač, ručež")
  • -dikçe, -dıkça, -dukça, -dükçe (konwerbowa kóncowka z woznamom "dołhož, doniž")

Nimo toho samo małko wuwzaćow eksistuja, kaž na př. -ken (konwerbowa kóncowka z woznamom "mjeztym zo"), wokal o w kóncowce -iyor (prezens).

Mongolske rěče[wobdźěłać]

Mongolšćina[wobdźěłać]

Mongolšćina ma tři klasy wokalow:

  1. Prědnje wokale: ө, ү, э
  2. Zadnje wokale: а, о, у
  3. Neutralne wokale: и

Wokale я, е, ю, ё su faktisce kombinacije wokalow а, э, у, о z konsonantom й. Jeli słowo wobsahuje jenož wokal и, da so jako słowo prědnjeho rjada wobjednawa.

Funkcija Prědnje wokale Woznam Zadnje wokale Woznam
prezensa abo futur Чи ирнэ. Ty přińdźeš. Би тэнд явна. Ja tam du.
Тэр надад ном(ыг) өгнө. Wón/Wona knihu mi da. Тэр майханд орно. Wón/wona do stana nutř dźe.
preteritum abo wotpohlad Чи сайхан кино үзлээ. Ty dobry film widźeše. Би цэцэрлэгт суулаа. Ja w zahrodźe sedźach.
Чи одоо явлаа. Ty nětko dźeš.
цецерлег zahroda сайхан dobry

Uralske rěče[wobdźěłać]

Finšćina[wobdźěłać]

Finska wokalna harmonija

Finšćina ma tři klasy wokalow:

  1. Prědnje wokale: ä, ö, y
  2. Zadnje wokale: a, o, u
  3. Neutralne wokale: i, e

Neutralne wokale so móžeja po wokalu z dweju prěnjeju skupinow jewja a so móžeja z wokalemi z wobeju rjadow kombinować, na př. äi, öi, yi a ai, oi a ui. Jeli słowo wobsahuje jenož neutralne wokale, da so wokale z prědnjeho skupiny wužiwaja, na př. eikö, eihän.

Funkcija Prědnje wokale Woznam Zadnje wokale Woznam
Täälläkö koira on? Pos je tu? Koira on tuolla. Pos je tam.
Missähän kissa on? Hdźe je kóčka? Kissa on puutarhassa. Kóčka je w zahrodźe.
Aasi ei ole täällä. Wosoł njeje tu. Tuollako aasi on? Wosoł je tam?
Hiirellä on lyhyet jalat. Myš ma krótke nohi. Aasilla on pitkät korvat. Wosoł ma dołhej wuši.
inesiw nenässä w nosu, na nosu kuvassa na wobrazu
elatiw pöydästä wot blida talosta z doma
adesiw pöydällä na blidźe torilla na wikach
ablatiw häneltä wote njeho torilta wot wikow
prašenska partikla -kö  ? ko  ?
-hän -han

Při kompozicijach so wokal po poslednim wobstatku złožuje.


Madźaršćina[wobdźěłać]

Wokale w Madźaršćinje
Prědnje Zadnje
Krótke Dołhe Krótke Dołhe
Njekulojćene Kulojćene Njekulojćene Kulojćene Njekulojćene Kulojćene Njekulojćene Kulojćene
Wysoke i ü í ű u ú
Srjedźne ö é ő o ó
Nižne e a
Najbóle nižne á

Madźaršćina ma 14 wokalow. Ale w někotrych narěčach a zdźěla wobchadnej rěči so dalša warianta "e" jewi.

Eksistuja tři typy sufiksow, a to jednoformowe, dwuformowe a třiformowe.

  • Jednoformowe sufiksy často maja jedyn z wokalow "e", "é", "i" a "í" a su na př. -ig "hač do" (na př. hajóig "hač do łódźe"), -ként "jako" (na př. hajóként "jako łódź"), -kor (čas, na př. negykor "pjećich"), -é 'wobsydstwowa kóncowka'.
  • Dwuformowe sufiksy su na př. -ban/-ben "w +lokatiw" (inesiw, na př. kezben "w ruce", hajóban "w łódźi"), -be/-ba "do +genitiw" (ilatiw, na př. kezbe "do ruki", hajóba "do łódźe"), -nek/-nak "-ej/-u, -je/-i (sg.); -am (pl.)" (datiw, na př. körnek "kruhu", hajónak "łódźi"), -unk/-ünk "my +prezensa"
  • Třiformowe sufiksy su na př. -hoz/-hez/-höz "k" (na př. hajóhoz "k łódźi", évhez "k lětu", körhöz "ke kruhu"), -szor/-szer/-ször "raz" (na př. kétszer "dwaj raz", ötször "pjeć raz", hatszor "šěsć raz")

Žórła[wobdźěłać]

Powšitkowne
  • Glück, Helmut (Wud.): Metzler Lexikon Sprache. 1. nakład. J. B. Metzler'sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart 1993, ISBN 3-476-00937-8 (Zapis Vokalharmonie, str. 683). (něm.)
Za jednotliwe rěče
  • Margarete I. Ersen-Rasch: Baschkirisch, Lehrbuch für Anfänger und Fortgeschrittene. Harrassowitz, 2099, ISBN 978-3-447-05730-1 (Zapis Die Vokale und die Vokalharmonie, str. XV-XVI). (něm.)
  • Hasan Çakır: Grammatik kurz & bündig Türkisch. PONS GmbH, Stuttgart, ISBN 978-3-12-561667-7 (Zapis Die Vokalharmonie, str. 12-14). (něm.)
  • Małka gramatika turkowšćiny (něm.)
  • Hans-Peter Vietze: Lehrbuch der mongolischen Sprache. 5. nakład. VEB Verlag Enzyklopädie, Leipzig 1988, ISBN 3-324-00242-7 (Zapis Die Vokalharmonie, str. 20-21). (něm.)
  • Semrau, Richard: Langenscheidts Praktisches Lehrbuch Finnisch. Langenscheidt, Berlin 1995, ISBN 3-468-26140-3. (něm.)
  • Tompa, József: Kleine Ungarische Grammatik. VEB Verlag Enzyklopädie a Akadémiai Kiadó, Leipzig, Budapest 1972, str. 14-16, 19. (něm.)
  • Hegedűs, Rita: Grammatik kurz & bündig Ungarisch. Ernst Klett Sprachen GmbH, Stuttgart 2006, ISBN 978-3-12-561167-2, str. 9-10. (něm.)
  • Simig, Pia: Kauderwelsch Ungarisch Wort für Wort. 10. nakład. Reise KNOW-HOW Verlag, Bielefeld 2008, ISBN 978-3-89416-053-1, str. 12-13. (něm.)
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije