Uralske rěče

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Uralske rěče
Geografiske
rozšěrjenje
:
Sewjerowuchodna a srjedźna Europa a zapadna Azija
Genetiska
klasifikacija
:
Podskupiny:
Rozšěrjenje uralskich rěčow
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Uralske rěče tworja samostatnu rěčnu swójbu, kotrejž přisłuša 24 mil. wobydlerjow srjedźnej, sewjernej a wuchodnej Europy. Wosebje rěči so je we Finskej, Madźarskej, Estiskej a Ruskej.

Přiznamjenja[wobdźěłać]

Někotre přiznamjenja tutych rěčow su:

Pradomizna[wobdźěłać]

Domizna zhromadneje maćeršćiny wšěch uralskich rěčow, tuž protouralšćiny, ležeše najskerje w centralnym abo južnym Uralskim regionje. Tuta předpokładowana pradomizna bě rozsudna za pomjenowanje rěčneje swójby. Proces wotdźělowanja jednotliwych uralskich skupinow a jich připućowanja do pózdnišich sydlenskich teritorijow je před něhdźe 5000 lětami započał.

Wědomosć[wobdźěłać]

Wědomosć wo uralskich rěčach a z tym zwjazanej kulturje rěka uralistika abo – w padźe wobmjezowanja na jednu wobeju uralskeju hłowneju hałuzow – finougristika a samojedistika.

Hłowne rěče[wobdźěłać]

Najwažniše rěče abo rěče z najwjace rěčnikami su:

Hłowny hałuzy a rozšerjenske regiony[wobdźěłać]

Hłownej hałuzy[wobdźěłać]

Uraliske rěče wobsteja z dweju jasnje definowaneju hłowneju hałuzow, kotrejž stej so před znajmjeńša 6000 lětami rozdźělowałoj:

  • wjetšu zapadnu hałuzu finougriskich rěčow z dźensa wjace hač 99 % uralskich rěčow a cyłkownje 24 rěčemi
  • mjeńšu na sewjer a na wuchod Urala ležacu hałuzu samojediskich rěčow z hišće štyri žiwymi rěčemi, kotrež so wot jenož hišće maksimalnje 30.000 ludźi w njesměrnych mało wobsydlenych teritorijach sewjerneje sibiriskeje rěča.

Rěčny wotstawk mjez finšćinu a madźaršćinu – wobě stej čłonaj finougriskeje hałuzy – da so z tym mjez němčinu a rušćinu přirunować; rozdźěle mjez jednotliwymi finougriskimi a samojediskimi rěčemi su hišće wo wjele wjetše.

Finougriske rěče[wobdźěłać]

Najznaćiše finougriske rěče su madźaršćina (14,5 mio. rěčnikow), finšćina (6 mio.) a estišćina (1,1 mio.). Tute tři su tež jeničke uralske rěče ze statusom narodneje rěče.

Samišćina (prjedawše pomjenowanje „lapšćina“ bu wot Samow wotpokazowane; Lappe pochadźa ze šwedšćiny a woznamjenja ‘lumpy’ abo ‘zapłata’) twori skupinu 10 rěčow z něhdźe 35.000 rěčnikami, kotřiž so wosebje w Norwegskej a Šwedskej, ale tež w Finskej a Ruskej na połkupje Kola rěča. Liwišćina je nimale mortwa, Finsčinje blisko přiwuzna rěč w Letiskej. Wšě druhe uralske rěče su rozšěrjene w dźensnišej Ruskej.

Najprjedy přidruža so Estišćinje w Ruskej w šěrokim pasmje hač do połkupy Kola rěče wotišćina, ingrišćina (wobě nimale mortwej), wepsišćina (8.000 rěčow) a karelšćina (70.000, Awtonomna republika Karelska). W centralnym wolzynym teritoriju su w swójskich awtonomnych republikach mordwinišćina (z 1,1 mio. rěčnikami najwjetša uralska rěč Ruskeje), Marišćina resp. čeremisišćina (600.000 rěčnikow) a udmurtišćina (600.000). Dale na sewjer so Komi z warietetomaj syrjenišćina a permjakišćina přidruži, kotrejž hromadźe něhdźe 500.000 rěčnikow matej. Někotri awtorojo syrjenišćinu a permjakišćinu za separatnej rěči maja.

Na wuchod Urala so w Obskim regionje wobě ob-ugriskej rěči chantišćina (abo wuchodnojakišćina, 15.000 rěčnikow) a mansišćina (abo wogulišćina, 5.000 rěčnikow) we swójskim awtonomnym wokrjesu (Okrug) Chantow a Mansow rěčatej. Stej najbliše přiwuznej z daloko zdalenej madźaršćinu a tworitej z tutej ugrisku podskupinu.

Samojediske rěče[wobdźěłać]

Najebać sowjetskeje zasydlowanskeje politiki zdźěla nomadisce wostajace Samojedźa wobydla w na sewjer Ruskeje hoberski teritorij wot Běłeho morja hač do połkupy Taimyr. Něhdźe 41.000 Nencow abo Jurakow zdaloka wjetši dźěl Samojedow předstaja. Woni tworja w tři awtonomnych wobwodach (awtonomny wokrjes Nencow, awtonomny wokrjes Jamal-Nencow a w prjedawšim awtonomnym wokrjesu Taimyr) titularny narod, nimo toho wobydla něhdźe 1.200 lěsnych Nencow w awtonomnym wokrjesu Chantow a Mansow a něhdźe 8.000 w oblasći Archangelsk. Hišće 27.000 wosobow, tuž nehdźe 70 % Nencow, rěči jich maćeršćinu, nencisku rěč. Blisko přiwuzni Ency při wuliwje Jeniseja su jenož hišće něhdźe 230, wot kotrychž hišće něhdźe 100 staršich wosobow encisku rěč rěči.

Na sewjer a na juh so Nganasanojo přidružeja, wot kotrychž nehdźe 1.000 ngasanisku rěč rěči, a na juhowuchod w regionje srjedźneho Oba wobydla Selkupojo z 2.000 rěčnikami selkupiskeje rěče. Juhosamojediskej rěči matorišćina a kamasišćina stej mortwej. Matorišćina bu w zažnym 19. lětstotku wot Turkowskeje rěče wutłóčena; wona bu pak před tym přez intensiwne linguistiske pólne slědźenje spřistupnjena. Posledni rěčnik Kamasišćiny je w lěće 1989 wumrěł.

Uralske rěče a jich klasifikacija[wobdźěłać]

Stawizny a aktualna diskusija genetiskeje přiwuznosće uralskich rěčow so deleka nadrobnje wopisuje. Dokelž aktualna wědomostna diskusija diwergěrowace přistupy za nutřkowne rozčłonkowanje uralskich rěčow poskićuje – wosebje za finougrisku hałuzu –, złožuje so tam do dalokeje měry na „tradicionalnu“ klasifikaciju, kotraž so wot najwjace slědźerjow faworizuje.

Wězo je trjeba so po přezjednosći najwuznamnišich finougristow jednota finsko-wolzynych rěčow (zjednoćenje wot mordwinišćiny a marišćiny) spušćić. Tež prjedy předpokładowana jednota finsko-samiskich rěčow so wot někotrych slědźerjow hižo njezastupuje, tak zo wobě separatnej skupinje znutřka finsko-permskich rěčow stej. Dóńdźemy potom k slědowacej genetiskej strukturje uralskeje rěčneje swójby:

Genetiska struktura[wobdźěłać]

Klasifikacija uralskich rěčow[wobdźěłać]

Tučnoćišć so za genetiske jednotki, normalny ćišć za jednotliwe rěče wužiwa; Dialekty a warjeteće so kursiwnje pokazuja. Ličby rěčnikow pochadźa z ETHNOLOGUE 2005, aktualnych krajnych statistikow a deleka jako eksterny woznamjenjeneho nastawka. † poznamjeni mortwe rěče.

  • Uralske 31 rěčow, z tych 3 †, cyłkownje 24 mio. rěčnikow
    • Finougriske 25 rěčow, 1 †, 24 mio. rěčnikow
      • Fino-permiske
        • Finske (7 rěčow, 7,2 mio. rěčnikow)
          • Finšćina (Suomi), 6 mio.: Dialekty: Južnozapadne, Häme-dialekty, južnoösterbotniske, srjedźnoösterbotniske, sewjeroösterbotniske, Peräpohjala-dialekty, Savo-dialekty, južnowuchodne dialekty
          • Karelšćina, 130.000, dialekty: olonecišćina, ludišćina
          • Wepsišćina (6.000)
          • Ižorišćina (Ingrišćina) (300, etnisce 15.000)
          • Estišćina (1,1 Mio)
          • Wotišćina (nimale †)
          • Liwišćina (nimale †)
        • Samiske (11 rěčow, 1 †, 23.000 rěčnikow)
          • Zapadosamiske
            • Sewjerosamišćina (norwegska samišćina) (20.000, etnisce 40.000)
            • Lule (2.000)
            • Pite (nimale †)
            • Južnosamišćina (600)
            • Ume (nimale †)
          • Wuchodne samiske
            • Inari (300)
            • Skolt (300)
            • Akkala (nimale †)
            • Kildin (1.000)
            • Ter (nimale †)
            • Kemi †
        • Mordwinšćina
          • Mordwinšćina (1,1 mio.), warjeteće: Ersjanišćina (700.000), mokšanišćina (400.000)
        • Mari
          • Mari (čeremisišćina) (600.000), warjeteće: Wuchodnomarišćina abo łučna marišćina, hórska marišćina
        • Permiske
          • Udmurtišćina (wotjakišćina) (550.000, etnisce 750.000), sialekty: Besermjanšćina (na sewjer), južnoudmurtišćina
          • Komi (400.000), warjetety: Syrjenišćina, permjakišćina, jaswašćina
      • Ugriske
        • Ob-Ugriske
          • Chantišćina (ostjakšćina) (12.000, etnisce 20.000), dialekty: Sewjerochantišćina, wuchodochantišćina, južnochantišćina, Wach-chantišćina
          • Mansišćina (Wogulišćina) (3.200, etnisce 8.500), dialekty: sewjernomanšišćina (Soswa), južnomansišćina (Tawda), zapadomansišćina (Pelym, Wagily), wuchodomansišćina (Konda)
        • Zapadnougriska
          • Madźaršćina (14,5 mio.), 'dialekty: zapadomadźaršćina, transdanubšćina, južnomadźaršćina, Tisa-dialekt, dialekty Palocow, sewjerowuchodna madźaršćina, Mezőseg, Székler
    • Samojediske (6 rěčow, z tych 2 †, 30.000 rěčnikow)
      • Sewjerosamojediske
        • Nganasanišćina (Tawgy-samojedišćina) (500, etnisce 1.300), dialekty: Awamšćina, wadejišćina
        • Encišćina (Jenisej-samojedišćina) (100, etnisce 200), dialekty: Lěsna encišćina, tundrowa encišćina
        • Nencišćina (Jurak-samojedišćina) (27.000, etnisce 35.000), dialekty: Tundrowa nencišćina (25.000), lěsna nencišćina (2.000)
      • Južnosamojediske
        • Selkupišćina (Ostjaksko-samojedišćina) (1.600, etnisce 4.000), dialekty: Tas, Tym, Narym, Zapadna Ob-ketišćina
        • Kamasišćina (Koibališćina) †
        • Matorišćina (Motorišćina; Taiga, karagasišćina) †

Podrobnišu klasifikaciju ze wšěmi podnarěčemi poskićuje deleka mjenowany eksterny wotkaz „Tabela uralskich rěčow a narěčow“ z datoweje banki „Database of Uralic Typology Project“.

Uralske a finougriske słowne runicy[wobdźěłać]

Zaćišć wot stopjenja přiwuznosće jednotliwych uralskich rěčow dadźa slědowace tabele z wubranymi uralskimi słownymi runicami. Wone pokazuja na prěni pohlad, zo finšćina a estišćina stej jara blisko přiwuznej a zo so samojediska nencišćina – najebać spóznajomneje přiwuznosće – wot njeju jara wotchiluje. Wosebita bliskosć chantišćiny k madźaršćinje – wobě stej ugriskej rěči – njewotwodźuje so bjeze wšeho z tabele, ale pokazuje so hakle při zasadźenju bóle subtilnych linguistiskich technikow.

Hłownej žórle tutych tabelow stej „Uralisches Etymologische Wörterbuch“ wot Károly Rédei (1988) a deleka naspomnjeny eksterny wotkaz. Rekonstrukcija uralskich abo finougriskich formow slěduje tola nowšemu systemej Pekka Sammallahti’a. W druhej rjadce su často wužiwane alternatiwne mjena rěčow resp. jich skrótšenki podate. Podaće „(FU)“ za rekonstruowanej formu woznamjenja, zo tuta słowna runica je jenož we finougrišćinje dokładźena, ale nic w samojedišćinje. Je tuž rekonstruowana protofinougriska forma. Cyłouralske słowne runicy su relatiwnje zrědka; najebać toho je přisłušnosć samojediskich rěčow k uralšćinje bjez dwěla.

Uralske słowne runicy I: Substantiwy[wobdźěłać]

Woznam Fin. Est. Sam. Mordw. Mar. Udm. Komi Chant. Mans. Madź. Nenc. Selk. Proto-Uralšćina
altern. Suomi Lap. Čerem. Wotjak. Syrjen. Ostjak. Wogul. Jurak
žiła, ćećel suoni soon suotna san šün sen sen jan tεn ín ten čen *sɨɨni
woko silmä silm čalbmi sel'me činca . sin sem šäm szem sew sai *śilmä
wutroba sydän süda čađa sedej šüm sulem selem šem šäm szív sej sid' *śüdämi
hłowa pää pea . . puŋ pom . päŋ fej, fő . . *päŋi (FU)
ruka käsi käsi giehta ked kit ki ki köt, ket kät kéz . . *käti (FU)
krej veri veri varra ver wər ver vir wer wür vér . . *weri (FU)
stopa, noha jalka jalg juolgi jalgo jal . . . . gyalog . . *jɨlkå (FU)
klin, nitka syli süli salla säl šəl sul syl jöl täl öl . . *süli
ryba kala kala guolli kal kol . . kul kol hal χale kel *kålå
woš täi täi dihkki . ti tej toj tögtəm täkəm tetü . . *täji (FU)
myš hiiri hiir . čejer . šir šyr jönkər täŋker egér . . *šiŋiri (FU)
štom, drjewo puu puu . . pu pu pu . -pe fa pa po *puxi
lód jää jää jiekŋa ej ij je ji jöŋk jöŋk jég . . *jäŋi (FU)
woda vesi vesi . ved wət vu va . wit víz wit yt *weti
dom, hěta kota koda goahti kudo kuδə ka,ko ka,ko kat . ház . . *kotå (FU)

Uralske słowne runicy II: Werby, ličbniki, pronomeny[wobdźěłać]

Woznam Fin. Est. Sam. Mordw. Mar. Udm. Komi Chant. Mans. Madź. Nenc. Selk. Proto-
altern. Suomi Lap. Čerem. Wotjak. Syrjen. Ostjak. Wogul. Jurak Ural.
hić mene mine mana . mije min mun men min men-ni min men-da *meni-
čuć, wědźeć tunte tund dovda . . todi ted . . tud-ni tumta (tymne) *tumtɨ-
dać anta anda vuovde ando . ud ud . . ad-ni . . *ɨmtå (FU)
jedyn yksi üks okta vejke ik(te) ok et it ük egy . . *ikte (FU)
dwa,dwě kaksi kaks guokte kavto kok kik kik kät kit két, kettő . . *kektä
tři kolme kolm golbma kolmo kəm kwin kujim koləm korəm három . . *kolmi (FU)
štyri neljä neli njeallje nile nəl nil nol nelə nili négy . . *ńeljä (FU)
pjeć viisi viis vihtta vete wəc vit vit wet ät öt . . *wi(t)ti
šěsć kuusi kuus guhtta koto kut kwat' kvat kut kat hat . . *kutti (FU)
sto sata sada čuohti sado šüδə su so sat šat száz . . *śåtå (FU)
štó ken ke(s) gii, gea- ki ke, kü kin kin . . ki . . *ke, ki (FU)

Uralske zwukowe wotpowědniki[wobdźěłać]

Date etymologije dadźa někotre uralske zwukowe wotpowědniki spóznawać, na př. při přirunowanju finskich a madźarskich słowow słowneje runicy:

  • w nazwuku stejacy finski /p-/ wotpowěduje madźarskemu /f-/ (na př. puu:fa)
  • w nazwuku stejacy finski /k-/ wotpowěduje před /a/ a /o/ madźarskemu /h-/ (na př. kala:hal), hewak madźarskemu /k-/ (na př. käsi:kéz)
  • w mjezyzwuku stejacy finski /-t-/ wotpowěduje madźarskemu /-z/ (na př. sata:száz)
  • w mjezyzwuku stejacy finski /-nt-/ wotpowěduje madźarskemu /-d-/ (na př. tunte:tud)
  • w nazwuku stejacy finski /s-/ wotpowěduje madźarskemu /sz-/ abo /Ø-/ (na př. silmä:szem, syli:öl), kotryž na tym pokazuje, zo finski /s/ wot dweju rozdźělneju s-zwukow pochadźa, kotrejuž rozdźěl w madźaršćinje hišće je jasny.

Z tutych a dalšich wobkedźbowanjow dadźa so fonemy protouraliskeje rěče do dalokeje měry rekonstruować. Uralistika wuchadźa z toho, zo finšćina je zwjetša protouralske konsonanty wobchowowała – konsonanty madźaršćiny tuž su nowowuwića, mjeztym zo originalne wokale najprjedy w samiskich rěčach eksistuja.

Najstarše dokłady a spisowne rěče[wobdźěłać]

Madźaršćina je uralska rěč z najstaršimi pisomnymi dokładami. Po prěnich rozbrojenych jednotliwych słowach w druhorěčnych tekstach je Nekrolog z kónca 12. lětstotka najzažniši tekstowy dokład. Wón wobsteji z 38 linkow a ma wobjim wot 190 słowow. Slěduje wokoło lěta 1300 staromadźarska Marijowa skóržba, wuměłsce hódnotne přebasnjenje łaćonskeho teksta, takrjec prěnja madźarska baseń.

Najstarši karelski rěčny pomnik pochadźa z 13. lětstotka a je jara krótki na brězowej skorje pisany tekst. Staropermišćina, zažna forma komišćiny, dósta w 14. lětstotku wot misionara Stephan swójski alfabet, kotryž na grjekskim a kyriliskim alfabeće bazuje. Najstarša estiska kniha bu 1525 ćišćana, ale njeje so wobchowała; prěni wobchowany estiski tekst je 11 stronow w lěće 1535 ćišćaneho nabožneho kalendra. Finska literatura započa w lěće 1544 z Rukouskirja Bibliasta Mikaela Agricole, w lěće 1548 slěduje jeho přełožk Noweho testamenta. Najstarše samiske teksty pochadźeja z 17. lětstotka.

Nimo mjenowanych rěčow z relatiwnje zažnymi rěčnymi pomnikami su mjeztym nimale wšě uralske rěče spisownu formu dóstali, byrnjež so woprawdźita literariska produkcija jenož pola wjetšich rěčow wotměła. Uralske rěče w Ruskej wužiwaja přihódne modifikacije kyriliskeho alfabeta, zapadne rěče łaćonski alfabet.

Žórła[wobdźěłać]

Eksterne wotkazy[wobdźěłać]

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije