Letišćina

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Latviešu valoda
Letišćina
kraje Letiska
rěčnicy 2,2 milionow
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija indoeuropske rěče
baltiske rěče
wuchodobaltiske rěče
letišćina
oficielny status
hamtska rěč Letiska, Europska Unija
rěčne kody
ISO 639-1:

lv

ISO 639-2:

lav

ISO 639-3 (SIL):

lav

Wikipedija
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Letišćina (letisce latviešu valoda) słuša do skupiny baltiskich rěčow. Je zarjadniska rěč w Letiskej, hdźež ju rěči wokoło 2 mil. ludźi.

Klasifikacija[wobdźěłać]

Letišćina je jedna z dweju eksistowaceju baltiskeju rěčow, podskupina indoeuropskich rěčow. Letišćina a specialnje litawšćina so wobhladaja kaž najbóle archaiske z rěčanych indoeuropskich rěčow. Najbóle přiwuznych druhich indoeuropskich rěčow su słowjanske a germanske rěče.

Prawopis a wurjekowanje[wobdźěłać]

Kaž wjetšina indeuropskich rěčow, letišćina wužiwa modifikowany łaćonski alfabet kotryž wobsahuje 33 pismikow. Alfabet njewužiwa pismiki q, w, x, a y, ale wón přidawaše pismiki ā, č, ē, ģ, ī, ķ, ļ, ņ, š, ū, a ž. Ö so wužiwa jenož w latgaliskej narěči, dokelž jeho oficialne wužiće so skónčnył za čas 1940.. Nimale kóždy fonem ma swójski pismik, tohodla so nimale přeco móžeja wědźeć wurjekowanje słowa hdyž so je čita. Jenož rozdźěl mjez /e/ a /ɛ/ zwjetša so njepisa.

Konsonanty[wobdźěłać]

Letisce IPA Serbsce Přikład
b [b] b bērns ‘dźěćo’
c [ʦ] c cilvēks ‘čłowjek’
č [ʧ] č čakls ‘pilny’
d [d] d diena ‘dźeń’
f [f] f fabrika ‘fabrika’
g [g] g gribēt ‘chcyć’
ģ [ɟ] etwa dj; eksaktnje akŽ madźarski „gy“ ģimene ‘swójba’
h [x] ch (kaž němsce machen) haoss ‘chaos’
j [j] j jaka ‘jaka’
k [k] k kakls ‘šija’
ķ [c] etwa tj (wie in tja); eksaktnje kaž madźarski „ty“
abo islandske wurjekowanje wot kj w Reykjavík
ķīmija ‘chemija’
l [l] skerje tołsty l (kaž němsce Trakl) labs ‘dobry’
ļ [ʎ] lj ļoti ‘jara’
m [m] m maz ‘mało’
n [n] n nākt ‘přińć’
ņ [ɲ] nj ņemt ‘wzać’
p [p] p pazīt ‘znać’
r [r] r (r z jazykowym kónčkom) redzēt ‘widźeć’
s [s] s sacīt ‘prajić’
š [ʃ] š šeit ‘tu’
t [t] t tauta ‘lud’
v [v] w valsts ‘stat’
z [z] z zināt ‘wědźeć’
ž [ʒ] ž žurka ‚šćura‘

Pismikaj h a f jenož w cuzych słowach abo požčonkach wustupujetej.

Wokale[wobdźěłać]

Letišćina rozeznawa w swójskich słowach pjeć wokalowych fonemow, z kotrychž /e/ a /æ/ so zwjetša samsnje jako e pisatej. Jenož w tak mjenowanym rozšěrjenym prawopisu so rozeznawatej, ale rozdźělnje wotwisnje wot awtorow. W požčonkach a cuzych słowach da so dalši wokal /o/ přidać. Wšě druhe wokale so w letišćinje narunaja.[1]

Wokale po Holst[1]
palatalne welarne uwularne
zawrjene i u ɑ
wotewrjene e æ
Tabela z přikładami
Letisce IPA Serbsce Přikład
a [a] a akls ‘slepy’
ā [] ah ātrs ‘spěšny’
e [ɛ], [æ] ä, druhdy jara wotewrjeny ä (kaž w jendźelskim hat) ezers ‘jězor’
ē [ɛː], [æː] äh, druhdy jara wotewrjeny ä (kaž w jendźelskim bad) ēst ‘jěsć’
i [i] i ilgs ‘dołhi’
ī [] ie īss ‘krótki’
o [], [ɔ], [ɔː] uo, wotewrjeny o ozols ‘dub’, opera ‘opera’
u [u] u uguns ‘woheń’
ū [] uh ūdens ‘woda’

Wokale z makronom (tuž ā, ē, ī a ū) so dołhe wurjekuja, přećiwo čemu normalne wokale su jara krótke, na kónc słowow su zwjetša lědma słušomne.

Pismik o so w prěnjotnje letiskich słowach jako diftong [], w požčonkach zwjetša jako [ɔ] abo [ɔː] wurjekuje.[1] Dokelž diftongy njemóžeja dołhe abo krótke być, njeeksistuje o z makronom w letiskim pismje.

Nimo toho krótke njeakcentowane wokale móžeja so redukować, na př. bija „wón bě“ so [bij] město [bijɑ] wurjekuje. A wokale móžeja so samo njespěwne być, na př. cilvēki so jako [t͡silʋæ:ki̥] město [t͡silʋæ:ki] wurjekuje.[1]

Přizwuk[wobdźěłać]

Přizwuk z někotrymi wuwzaćemi je na prěnjej złóžce.

Gramatika[wobdźěłać]

Letišćina ma dwaj genusaj a numerusaj, a šěsć padow.

Nóžki[wobdźěłać]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 po Holst, strony 39-45

Žórła[wobdźěłać]

  • Bernardo Christophe: Kauderwelsch 82, Lettisch Wort für Wort. 3. nakład. Reise Know-how Verlag Peterv Rump GmbH, 2002, ISBN 3-89416-273-2.
  • Jan Hendrik Holst: Lettische Grammatik. Helmut Buske Verlag, Hamburg 2001, ISBN 3-87548-289-1.

Eksterne wotkazy[wobdźěłać]

Wikisłownik


Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije