Litawšćina

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Lietuvių kalba
Litawšćina
kraje Litawska, Běłoruska, Letiska,
Pólska, Ruska
rěčnicy 4 milionow (2,9 milionow w Litawskej)
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija indoeuropske rěče
baltiske rěče
wuchodobaltiske rěče
litawšćina
oficielny status
hamtska rěč Litawska Litawska,
Europa Europska Unija
rěčne kody
ISO 639-1:

lt

ISO 639-2:

lit

ISO 639-3 (SIL):

lit

Wikipedija
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Litawšćina (litawsce lietuvių kalba) słuša do skupiny baltiskich rěčow. Je to hamtska rěč Litawskeje, hdźe ju rěči wokoło 2,9 mil. ludźi, w susodnych statach a we swěće je to potom něhdźe 1,1 mil. ludźi.

Litawšćina ma dwě narěčnej skupinje, kotrejž so hodźitej dale poddźělić.

Stawizny[wobdźěłać]

Zažne stawizny[wobdźěłać]

Litawšćina w 16. stolětku

Litawšćina pochadźa z dialektowych kónčinow indoeuropskeje prarěče, kotrymž Słowjanske a Germaniske rěče so w cyłku tež přiliča. Snadź bě dlěša trana rěčna jednota prabaltiskeje rěče a prasłowjanskeje rěče. Z baltiskich rěčow eksistuje nimo Litawšćina jenož hišće letišćina. Rozdźělenje Letišćiny a Litawšćiny jedyn wot druheho so za zažny srjedźowěk (7./8. Jh.) datuje. Wot přiwuzneje mortweje stareje prušćiny su znajmjeńša njesnadne pismowe pomniki. Litawšćina so přez wjele wobchowanych starožitnych gramatiskich formow wuzběhuje, kotrež so zdźěla tež w sanskriće abo w druhich starych indoeuropskich rěčach zaso namakaja. Žana druha žiwa, w Europje rěčaca rěč je bliža z indiskej hałuzu indoeuropskich rěčow přiwuzna hač Litawšćina.

Přichad Baltow w dźensnišim sydlerskim teritoriju so do třećeho lěttysac před Christusom datuje. Přepytowanje wot mjenow wodźiznow je pokazało, zo baltiski sydlerski teritorij so je něhdy wot Wisły hač Moskwy a Kiewa wupřestrěł – wězo smě so wot ćeńkeho wobsydlenja wuchadźeć. Baltiske ludy buchu tu pozdźišo wot ekspandowacych Słowjanow asimilowane.

Mindaugas je w srjedźowěku litawski stat załožił. Wo róli Litawšćiny w tutym staće je mało znata. Jako spisowna rěč je wuchodosłowjanska rěč słužiła, tak mjenowana kencliska Słowjanšćina, w Kyrilici, wězo nabohaćena z litawskim wokabularom.

Alfabet[wobdźěłać]

Litawski alfabet bazuje na łaćonskim alfabeće, ale ma někotre přidate pismiki a diakritiske znamješka.

Fonetika[wobdźěłać]

Konsonanty[wobdźěłać]

Konsonanty Litawšćiny
  bilabial labiodental alweolar postalveolar palatal welar
njespěwny spěwny njespěwny spěwny njespěwny spěwny njespěwny spěwny njespěwny spěwny njespěwny spěwny
Plosiwy nicht palatalizowane p b     t d         k g
palatalizowane            
Afrikaty njepalatalizowane         ts dz        
palatalizowane         tʲsʲ dʲzʲ tʲʃʲ dʲʒʲ        
Nazale njepalatalizowane   m       n           ŋ
palatalizowane                   ŋʲ
Wibranty njepalatalizowane           r            
palatalizowane                      
Frikatiwy njepalatalizowane     f   s z ʃ ʒ     x ̠ ɣ̠
palatalizowane       ʃʲ ʒʲ     x ̟ ɣ̟
Aproksimanty njepalatalizowane       ʋ                
palatalizowane       ʋʲ           j    
Laterale njepalatalizowane           ɫ            
palatalizowane                      

Při najwjetšich konsonantach je palatalizacija woprawdźe fonemiska. Na nimale-minimalnych porow njefaluje, na př. anglų /ˈɑːŋɡɫuː/ „Jendźelčanow (Gen. Pl.)“ porno anglių /aŋʲˈɡʲlʲuː/ „wuhlow (Gen. Pl.)“; woprawdźite minimalne pory so tola wobmjezuja zmjeńša na gramatiske fenomeny, na př. sunkus /sʊŋˈkʊs/ „ćežki (Nom. Sg. m.)“ porno sunkius /sʊŋʲˈkʲʊs/ „ćežke, ćežcy (Akk. Pl. m.)“. Přikład za leksikaliski woprawdźity minimalny por /ʒ//ʒʲ/ je žodo /ˈʒoːdoː/ „wón wupraji“ porno žiodo /ˈʒʲoːdoː/ „wón někoho hubu wočini“.

Před /ı/ a /iː/ móžeja jenož palatalizowane konsonanty stać. Njefonemiska je palatalizacija nimo toho při /f/, /x/ a /ɣ/, dokelž tute zwuki jenož w cuzych słowach wustupuja. Ličba cuzych słowow jednory njedosaha, zo by minimalne pory k dispoziciji stajiła.

[ŋ] je alofon wot [n] před [k] abo [g].

Nimo na słownych fugach móžeja mjez dwěmaj wokalomaj pak jenož palatalizowane pak jenož njepalatalizowane konsonanty stać. Na kóncu słowa jenož njepalatalizowane konsonanty wustupuja, chibazo, při wotpowědnym słowje dźe wo krótku formu słowa, kotrež na tutym městnje wobsedźi palatalizowany konsonant. Přikłady za to su infinitiwy, při kotrychž w wobchadnej rěči často we wuzwuku stejacy i faluje, na př. /æıtʲ/ město /ˈæɪtʲɪ/ „hić“. Nimo toho eksistuja tež někotre słowa, při kotrych dołhe formy zestarjene wupadaja, na př. /dʲeːlʲ/ město /ˈdʲeːlʲæɪ/ „dla“ abo /gaːlʲ/ resp. /ɡaːlʲˈbuːtʲ/ město /ˌɡaːlʲɪ ˈbuːtʲɪ/.

Na słownych fugach abo sam na mjezysłownych hranicach móžeja pak jenož spěwne pak jenož njespěwne konsonanty na so sćěhować; jeničke wuznaće wutworja /m/, /n/, /l/, /r/ a /ʋ/, kotrež jako posledni konsonant skupiny tež po njespěwnym konsonanće móžeja stać. Na př.: /ˈtʲrʲiːs/ „tři“ + /ˈdaːlʲiːs/ „dźěle (Nom. Pl.)“ = [tʲrʲiːzˈdaːlʲiːs].

Hačrunjež to jako wopačne njepłaći, da so zwjetša alweolarne a postalweolarne frikatiwy abo afrikaty nic direktnje za sobu artikuluja. Artikulaciske městno sćěhuje z poslednjeho tutych konsonantow. Na př.: /ˈlʲæɪs/ (zdónk wot leisti „lassen“) + /tʲʃʲæʊ/ (kóncowka konjunktiwa) = [ˈlʲæɪʃʲtʲʃʲæʊ]; /ıʃ/ (předwěšk „wu-; z-“) + /sʲuːsʲtʲɪ/ „posyłać“ = [ɪˈsʲuːsʲtʲɪ] „wotpósłać“.

Na poslednim přikładźe móžeja widźeć, zo geminacija samo na słownych fugach njewustupuje.

Gramatika[wobdźěłać]

Litawšćina ma dwaj genusaj a numerusaj. Dźensniša litawšćina ma 7 padow, ale stara litawšćina je 10 padow měła.

Někotre werby słuša k jednej ablawtowych klasow. Ale nic wšě werby maja tajke zwukowu změnu.

Słowjeso[wobdźěłać]

Přitomny čas

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać
1. sg. dirbu noriu skaitau
2. sg. dirbi nori skaitai
3. sg. dirba nori skaito
1. pl. dirbame norime skaitome
2. pl. dirbate norite skaitote
3. pl dirba nori skaito

Preteritum

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać
1. sg. dirbau norėjau skaičiau (palatalizacija (zmjechčenje) - afrikata t→č)
2. sg. dirbai norėjai skaitei
3. sg. dirbo norėji skaitė
1. pl. dirbome norėjome skaitėme
2. pl. dirbote norėjote skaitėte
3. pl dirbo norėjo skaitė

Přichodny čas - infinitiw bjez sufiksa -ti + s + sufiks.

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać
1. sg. dirb-s-iu norė-s-iu skaity-s-iu
2. sg. dirb-s-i norė-s-i skaity-s-i
3. sg. dirb-s norė-s skaity-s
1. pl. dirb-s-ime norė-s-ime skaity-s-ime
2. pl. dirb-s-ite norė-s-ite skaity-s-ite
3. pl dirb-s norė-s skaity-s

Frekventativ - infinitiw bjez sufiksa -ti + dav + sufiks.

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać
1. sg. dirb-dav-au norė-dav-au skaity-dav-au
2. sg. dirb-dav-ai norė-dav-ai skaity-dav-ai
3. sg. dirb-dav-o norė-dav-o skaity-dav-o
1. pl. dirb-dav-ome norė-dav-ome skaity-dav-ome
2. pl. dirb-dav-ote norė-dav-ote skaity-dav-ote
3. pl dirb-dav-o norė-dav-o skaity-dav-o

Kondicional[wobdźěłać]

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać
1. sg. dirb-č-iau norė-č-iau skaity-č-iau
2. sg. dirb-t-um(ei) norė-t-um(ei) skaity-t-um(ei)
3. sg. dirb-t-ų norė-t-ų skaity-t-ų
1. pl. dirb-t-ume / umėme norė-t-ume / umėme skaity-t-ume / umėme
2. pl. dirb-t-ute / umėte norė-t-ute / umėte skaity-t-ute / umėte
3. pl dirb-t-ų norė-t-ų skaity-t-ų

Imperativ[wobdźěłać]

  dirbti = dźěłać norėti = chcyć skaityti = čitać
1. sg.
2. sg. dirb-k norė-k skaity-k
3. sg. tegu + přitomny čas tegu + přitomny čas tegu + přitomny čas
1. pl. dirb-k-ime norė-k-ime skaity-k-ime
2. pl. dirb-k-ite norė-k-ite skaity-k-ite
3. pl tegu + přitomny čas tegu + přitomny čas tegu + přitomny čas

Čisła[wobdźěłać]

čisło litawšćina
1 vienas
2 du, dvi
3 trys
4 keturi, keturios
5 penki, penkios
6 šeši, šešios
7 septyni, septynios
8 aštuoni, aštuonios
9 devyni, devynios
10 dešimt
11 vienuolika
12 dvylika
13 trylika
14 keturiolika
15 penkiolika
16 šešiolika
17 septyniolika
18 aštuoniolika
19 devyniolika
20 dvydešimt
30 trysdešimt
40 keturiasdešimt
50 penkiasdešimt
60 šešiasdešimt
70 septyniasdešimt
80 aštuoniasdešimt
90 devyniasdešimt
100 šimtas
1000 tūkstantis

Žórła[wobdźěłać]

  • Alfred Senn: Handbuch der Litauischen Sprache, Heidelberg 1966
  • Die Baltischen Sprachen, Langenscheidt Verlag Enzyklopädie 1994, ISBN 3-324-00605-8

Eksterne wotkazy[wobdźěłać]

Wikisłownik
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije