letišćina
| kraje | Letiska | |
| rěčnicy | 2,2 milionaj | |
| znamjenja a klasifikacija | ||
|---|---|---|
| klasifikacija | indoeuropske rěče | |
| oficielny status | ||
| hamtska rěč | Letiska, Europska Unija | |
| rěčne kody | ||
| ISO 639-1: |
lv | |
| ISO 639-2: |
lav | |
| ISO 639-3 (SIL): |
lav | |
| wikipedija | ||
Letišćina (letisce latviešu valoda) słuša do skupiny baltiskich rěčow. Je zarjadniska rěč w Letiskej, hdźež ju rěči wokoło 2 milionaj ludźi.
Klasifikacija
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Letišćina je jedna z dweju eksistowaceju baltiskeju rěčow, podskupina indoeuropskich rěčow. Letišćina a specialnje litawšćina so wobhladaja kaž najbóle archaiske z rěčanych indoeuropskich rěčow. Najbóle přiwuznych druhich indoeuropskich rěčow su słowjanske a germanske rěče.
Prawopis a wurjekowanje
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Kaž wjetšina indoeuropskich rěčow, letišćina wužiwa modifikowany łaćonski alfabet kotryž wobsahuje 33 pismikow. Alfabet njewužiwa pismiki q, w, x, a y, ale ma přidatne pismiki ā, č, ē, ģ, ī, ķ, ļ, ņ, š, ū, a ž. Ö so jenož w latgaliskej narěči wužiwa, dokelž je so jeho oficialne wužiwanje w letišćinje w lěće 1940 skónčiło. Nimale kóždy fonem ma swójski pismik, tohodla so nimale přeco móžeja wědźeć wurjekowanje słowa hdyž so je čita. Jenož rozdźěl mjez /e/ a /ɛ/ zwjetša so njepisa.
Konsonanty
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]| Letisce | IPA | Serbsce | Přikład |
|---|---|---|---|
| b | [b] | b | bērns ‘dźěćo’ |
| c | [ʦ] | c | cilvēks ‘čłowjek’ |
| č | [ʧ] | č | čakls ‘pilny’ |
| d | [d] | d | diena ‘dźeń’ |
| f | [f] | f | fabrika ‘fabrika’ |
| g | [ɡ] | g | gribēt ‘chcyć’ |
| ģ | [ɟ] | etwa dj; eksaktnje akŽ madźarski „gy“ | ģimene ‘swójba’ |
| h | [x] | ch (kaž němsce machen) | haoss ‘chaos’ |
| j | [j] | j | jaka ‘jaka’ |
| k | [k] | k | kakls ‘šija’ |
| ķ | [c] | etwa tj (wie in tja); eksaktnje kaž madźarski „ty“ abo islandske wurjekowanje wot kj w Reykjavík | ķīmija ‘chemija’ |
| l | [l] | skerje tołsty l (kaž němsce Trakl) | labs ‘dobry’ |
| ļ | [ʎ] | lj | ļoti ‘jara’ |
| m | [m] | m | maz ‘mało’ |
| n | [n] | n | nākt ‘přińć’ |
| ņ | [ɲ] | nj | ņemt ‘wzać’ |
| p | [p] | p | pazīt ‘znać’ |
| r | [r] | r (r z jazykowym kónčkom) | redzēt ‘widźeć’ |
| s | [s] | s | sacīt ‘prajić’ |
| š | [ʃ] | š | šeit ‘tu’ |
| t | [t] | t | tauta ‘lud’ |
| v | [v] | w | valsts ‘stat’ |
| z | [z] | z | zināt ‘wědźeć’ |
| ž | [ʒ] | ž | žurka ‚šćura‘ |
Pismikaj h a f jenož w cuzych słowach abo požčonkach wustupujetej.
Wokale
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Letišćina rozeznawa w swójskich słowach pjeć wokalowych fonemow, z kotrychž /e/ a /æ/ so zwjetša samsnje jako e pisatej. Jenož w tak mjenowanym rozšěrjenym prawopisu so rozeznawatej, ale rozdźělnje wotwisnje wot awtorow. W požčonkach a cuzych słowach da so dalši wokal /o/ přidać. Wšě druhe wokale so w letišćinje narunaja.[1]
| palatalne | welarne | uwularne | |
|---|---|---|---|
| zawrjene | i | u | ɑ |
| wotewrjene | e | æ |
| Letisce | IPA | Serbsce | Přikład |
|---|---|---|---|
| a | [a] | a | akls ‘slepy’ |
| ā | [aː] | ah | ātrs ‘spěšny’ |
| e | [ɛ], [æ] | ä, druhdy jara wotewrjeny ä (kaž w jendźelskim hat) | ezers ‘jězor’ |
| ē | [ɛː], [æː] | äh, druhdy jara wotewrjeny ä (kaž w jendźelskim bad) | ēst ‘jěsć’ |
| i | [i] | i | ilgs ‘dołhi’ |
| ī | [iː] | ie | īss ‘krótki’ |
| o | [uɐ], [ɔ], [ɔː] | uo, wotewrjeny o | ozols ‘dub’, opera ‘opera’ |
| u | [u] | u | uguns ‘woheń’ |
| ū | [uː] | uh | ūdens ‘woda’ |
Wokale z makronom (tuž ā, ē, ī a ū) so dołhe wurjekuja, přećiwo čemu normalne wokale su jara krótke, na kónc słowow su zwjetša lědma słušomne.
Pismik o so w prěnjotnje letiskich słowach jako diftong [uɐ], w požčonkach zwjetša jako [ɔ] abo [ɔː] wurjekuje.[1] Dokelž diftongy njemóžeja dołhe abo krótke być, njeeksistuje o z makronom w letiskim pismje.
Nimo toho krótke njeakcentowane wokale móžeja so redukować, na př. bija „wón bě“ so [bij] město [bijɑ] wurjekuje. A wokale móžeja so samo njespěwne być, na př. cilvēki so jako [t͡silʋæ:ki̥] město [t͡silʋæ:ki] wurjekuje.[1]
Přizwuk
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Přizwuk z někotrymi wuwzaćemi je na prěnjej złóžce.
Gramatika
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Letišćina ma dwaj genusaj a numerusaj, a šěsć padow.
Nóžki
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Žórła
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- Bernardo Christophe: Kauderwelsch 82, Lettisch Wort für Wort. 3. nakład. Reise Know-how Verlag Peterv Rump GmbH, 2002, ISBN 3-89416-273-2.
- Jan Hendrik Holst: Lettische Grammatik. Helmut Buske Verlag, Hamburg 2001, ISBN 3-87548-289-1.
Wotkazy
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
| wuchodobaltiske rěče: | Kuršćina† - Letišćina - Litawšćina - Selšćina† - Zemgalšćina† |
| zapadobaltiske rěče: | Prušćina† - Jatwingšćina† - Sudowšćina† |
| † mortwe |
bołharšćina | čěšćina | danšćina | estišćina | finšćina | francošćina | grjekšćina | chorwatšćina | iršćina | italšćina | jendźelšćina | letišćina | litawšćina | madźaršćina | maltašćina | němčina | nižozemšćina | pólšćina | portugalšćina | rumunšćina | słowakšćina | słowjenšćina | španišćina | šwedšćina