Bołharšćina

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Български език, Bălgarski ezik
Bołharšćina
kraje Bołharska, Grjekska, Moldawska,
Rumunska, Serbiska, Čorna Hora,
Turkowska
rěčnicy 13 mil.
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija Indoeuropske rěče
Słowjanske rěče
Južnosłowjanske rěče
Wuchodne južnosłowjanske rěče
Bołharšćina
družina pisma Cyrilica
oficielny status
hamtska rěč Bołharska, Europska Unija
rěčne kody
ISO 639-1:

bg

ISO 639-2:

bul

ISO 639-3 (SIL):

bul

Wikipedija
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Bołharšćina je južnosłowjanska rěč. Wona so pisa cyrilicej. Najbliže ma k makedonšćinje a po měnjenju někotrych bołharskich a grjekskich linguistow je makedonšćina jenož dialektom bołharšćiny; je to ale jara kontrowersna politiska tema.

Słowoskład[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Słowoskład so přewažacy ze słowjanskich zdźědźenych słowow zestaja; požčonki pochadźeja předewšěm wot Grjekšćiny a Turkowšćiny. Wot 19. lětstotka běchu zaso a zaso prócowanja, narunać turkowske słowa přez slawizmy, kotrež wosebje z Rušćiny pochadźeja. Wuskutki měchu tute prócowanja předewšěm na pisomny rěč; wobchadna rěč je přeco hišće bohata na turkowskich elementach.

Alfabet[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Bołharšćina so w bołharskej warianće kyriliskim pismje pisa. Bołharski alfabet (Азбука/Asbuka) wobsahuje 30 pismikow w sćěhowacym porjedźe:

А Б В Г Д Е Ж З И Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ь Ю Я
а б в г д е ж з и й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ъ ь ю я

W starych tekstach móžeja nimo toho pismiki Ѣ/ѣ (Jat; wurjekowanje regularnje hdy po konteksće kaž е abo я; na př. голѣмголѣми) ale tež Ѫ/ѫ (Wulki Jus, nic zaměnjować z kyriliskim pismikom Mały Jus: Ѧ/ѧ) wustupować. W dźensnišej Bołharšćinje so tute stare znamješka pak wjace njewužiwaja; wone so za čas ortografiskeje reformy 1945 wotstronichu.

Za małe pismiki so často tak mjenowane kursiwne formy tež w zrunanym pismje wužiwaja. Dokelž so tute wot (ruskich) standardnych formow zdźěla sylnje rozeznawaja, kotrež so tež w najwjace leksikonach pokazaja, nastanu za wosoby bjez znajomosćow słowjanskich rěčow (turisća atd.) často problemy při wučitanju na přikład pućnikow. Tabelariski přehlad wo rozdźělach mjez kursiwnymi a njekursiwnymi formami so namaka w nastawku wo kyriliskim pismje.

Fonetika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Najwjetše pismiki so cyłkownje kaž w Němčinje resp. kaž jich ekwiwalenty w Němčinje wurjekuja. Hłowne rozdźěle k standardnym němskim wurjekowanju su

  • we wurjekowanju r-zwuka (z jazykom gerollt)
  • we wurjekowanju l-zwuka (hlej tabelu)
  • w fakće, zo ə-zwuk móže (njepřizwučny němski e) tež w přizwučnej poziciji wustupować
  • w tróšku bóle dychanym wurjekowanju ch-zwuka (hlej tabelu)
  • w palatalizaciji, wosebje słyšomny při l a n

Palatalizacije wustupuja nic tak často kaž na př. w rušćinje. Sylne rozdźěle mjez palatalizowanymi a njepalatalizowanymi wurjekowanjemi su jenož při małych pismikami jasnje słyšomne, na př. při n a l:

  • Přir. син [sin] ↔ синьо [siño]; ñ kaž w němski „España“ abo kaž gn w „Cognac“; serbsce ń
  • Přir. ла [l kaž w nižozemšćinje] ↔ ле [němski l] ↔ ля [někak lj abo kaž l w italskimgli w Tagliatelle].

Kaž w němčinje a w druhich słowjenskich rěčach eksistuje wuzwukowe stwjerdźenje.

Kyrilisce ISO 9 zwukowe pismo Wopis
А а A a /a/ kaž němski a
Б б B b /b/ kaž němski b
В в V v /v/ kaž němski w
Г г G g /ɡ/ kaž němski g
Д д D d /d/ kaž němski d
Е е E e /ɛ/ kaž němski e kaž w „er“ abo „Erbrecht“
Ж ж Ž ž /ʒ/ ž
З з Z z /z/ z
И и I i /i/ i
Й й J j /j/ kaž němski j (quasi wie sehr kurzes, unbetontes i)
К к K k /k/ kaž němski k
Л л L l /ɫ/, /l/, /ʎ/
  • před а, о, у, ъ błukši (velarer) hač w Němčinje, přirunajomny z l w nižozemšćinje abo z jendźelskim „well“
  • před e a и často něhdźe kaž němski l
  • před ь (ьо), ю, я a často tež před e a и jasnje palatalizowany, něhdźe kaž gl w italskim słowje „Tagliatelle“
М м M m /m/ kaž němski m
Н н N n /n/
  • normalerweise kaž němski n
  • před ь (ьо), ю, я (regionalnje tež před e a и) jasnje palatalizowany, něhdźe kaž ñ w „España“ abo gn w „Cognac“
О o O o /ɔ/ kaž němski o
П п P p /p/ kaž němski p
Р р R r /r/ gerolltes Zungen-r
С с S s /s/ s
Т т T t /t/ kaž němski t
У у U u /u/ kaž němski u
Ф ф F f /f/ kaž němski f
Х х H h /x/ něhdźe kaž němski ch, ale tróšku bóle dychany:
  • před а, о, у, ъ kaž měšenje z němskeho h a ch we słowje „lachen“
  • před е, и kaž němski ch we słowje „Licht“
Ц ц C c /ts/ c
Ч ч Č č // č
Ш ш Š š /ʃ/ š
Щ щ Ŝ ŝ /ʃt/ št
Ъ ъ ʺ /ə/
([ə], [ɐ], [ɤ], [ʌ])
kaž rumunski ă. Něhdźe kaž njepřizwučny němski e we słowje „gelingen“. Móže pak tež do směra błukeho a "hić", něhdźe kaž němski er na kóncu słowa kaž w „aber“. Wie etwa ein stark dumpfes e, wie in gehen, kommen oder haben, aber eher wie habn.
Ь ь ʹ /ʲ/ Palatalizuje předchadźace konsonanty. Wustupuje jenož hromadźe z о srjedźa słowow jako ьо, Wurěkowanje kaž němski jo w „Joch“.

Jara rědko tež z e jako ьe, Wurěkowanje je + palatalizowanje.

Ю ю Û û /ju/ kaž němski ju w „Julian“. Palatalizuje přechadźace konsonanty a móže často do směra ü "hić", na př. Кюстендил=„Küstendil
Я я Â â /ja/ kaž němski ja w „Jasmin“. Palatalizuje přechadźace konsonanty.

Gramatika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Bołharska gramatika so we wjace detajlach wot druhich słowjanskich rěčow rozezna. Tuta wosebitosć je trakiskeho pochada ale tež rezultat rěčneje reformy. Tež susodne rěče, kaž na př. Albanšćina abo Rumunšćina kotrejž pak žane słowjanskej rěči njejstej, maja zdźěla samsne wosebitosće. Tohodla so tute rěče tež pod zapřijećom Balkanske rěče zjimaja, hačrunjež wone nic blisko ze sobu přiwuzne su. Rěča so w tutym zwisku wot rěčneho zwjazka.

Deklinacija, artikl[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Mjezy słowjanskimi rěčemi eksistuje jenož w Bołharšćinje a w blisko přiwuznej Makedonšćinje artikle; definitny artikl so w rozdźělu k wjele druhich rěčach do nomena (resp. prěnjeho słowa jeho nominalneje skupiny) přida.

  • човекът – (tón) čłowjek, жената – (ta) žona, морето – (to) morjo, мъжете – (ći) mužojo
  • старият човек – (tón) stary čłowjek
  • моята жена – (ta) moja žona

W Bołharšćinje eksistuja nimo toho jenož jara słabje wuwite pady; chiba při pronomenach ale tež při artiklowych formach maskulinow wone njewustupuja. W małych padach, hdźež wone nastanja widźomne, so nominatiw, datiw a akuzatiw rozeznaja; genitiw so přez prepoziciju на+datiw narunuje (přirunajomny k w němčinje jenož wobchadnorěčnym narunjenju genitiwa přez von+datiw).

Při komunikaciji w přećelowym a swójbowym kole so wokatiw wužiwa.

Časowe formy, werbalne aspekty[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Bołharšćina ma jara wulku wjelestronskosć na formach při werbach. Rozeznaja so dźewjeć rozdźělnych časowych formow: prezens, dwě futurowej formje (futurum a futurum exactum ), štyri zańdźenostne formy (imperfekt, aorist, perfekt, pluskwamperfekt), při tym so aorist a imperfekt jako tak mjenowane "syntetiske formy" a perfekt, pluskwamperfekt jako "perifrastiske formy" zańdźenostnych temporow mjenuja. Syntetiske formy njejsu - zestajane, mjeztym so perifrastiske formy najčasćišo zestajane formuja. Na př.: аз четох [aorist] - "ja čitach" a аз четях [imperfekt] - "ja načitach" stej njezastajanej zańdźenostnej formje. Аз съм чел [perfekt] - "sym čitał" a бях чел [pluskwamperfekt] - "běch čitał" stej (kaž tež w Serbšćinje) zestajanej zańdźenostnej formje, kotrejž so z wužićom pomocnych werbow formuja.

Kaž druhe słowjanske rěče wužiwa tež Bołharšćina tak mjenowany werbalny aspekt w (nimale?) wšěch časowych formach. Potajkim eksistuja čisće ličensce 18 wšelakich kombinacijow z aspekta a tempusa. Wězo su někotre aspektowe tempusowe kombinacije jenož jara rědke (na př. imperfekt perfektiwnych werbow).

Dalše werbowe formy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Tohorunja typisce za słowjanske rěče je mnohosć na participy: particip prezens, particip imperfekta, particip aorista, pasiwny particip prezens, pasiwny particip preterituma, adwerbialny particip, ale tež jenož rědko wužiwany tak mjenowany „zbytny infinitiw“.

Zajimawje njeeksistuja w Bołharšćinje – tež na rozdźěl wot druhich słowjanskich rěčow a tež najwjetšich druhich indoeuropskich rěčow – žadyn infinitiw. We słownych lisćinach kaž na př. słownikach so město toho normalnje 1. wosoba singular prezens indikatiw aktiw wužiwa (kotraž so to jako "Nennform" werba woznamjenja, zo by charakter jako infinitiw wujasnjował). Při sadowych konstrukcijach kaž na př. „Chceš jěsć?“ („jěsć“ w Serbšćinje w infinitiwje) so město toho ze słowom да (da) druhi werb w konjugowanej formje přida: „Искаш ли да ядеш?“ („Iskaš li da jadeš?“; po słowje přełoženy něhdźe: „Chceš, zo jěš?“).

Werbowe modusy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Jako werbalne modusy eksistuja nimo indikatiwa, imperatiwa a kondicionala (kotryž něhdźe funkciju konjunktiwa w Němčinje ma) tež konklusiw (pokaza, zo so wobstejnosć z druheho logisce wotwodzuje), renarratiw (pokaza, zo rěčnik je wobstejnosć nic sam dožiwił, ale zo wón wopisanje třećeho dale da, přirunajomny indirektnej rěči w Němčinje) ale tež dubitatiwny renarratiw (kaž renarratiw; wězo dwěluje rěčnik na wěrnosć).

Prašace sady[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Při zwěsćacych prašenjach (t.r. sady, na kotrež bu haj/ně-wotmołwa wočakował) so nimale přeco partikla ли (li) wužiwa. Wone wustupuje jenož při zwěsćacych prašenjach, ale nic při druhich prašenjach, a so typisce za werb abo pak přez to wosebite akcentowany dźěl prašenja sadźi. Přikłady:

  • Chceš jěsć? – „[Ти] искаш ли да ядеш?“ („[Ti] Iskaš li da jadeš?“)
  • Ty chceš jěsć? – „Ти ли искаш да ядеш?“ („Ti li iskaš da jadeš?“) – słowo „ty“ je akcentowane.
  • Přir.: Hdźe sy? – „Къде си [ти]?“ („Kăde si [ti]?“) – žane zwěsćace prašenje, tohodla bjez ли. Zo tam wo prašenje dźe, wuchadźa tež ze słowa къде (hdźe). To čini wužiće wot ли zbytne - to by pak nic wopačne a móže prašenju druhu nuansu dać. Na př.:
„Къде ли си ти?“ - „Wo könntest Du denn nun sein?“
„Накъде отива той?“ - „Hdźe (dokal) wón dźe?“
„Накъде ли отива той?“ - „Wo könnte er denn nun hin wollen?“
„Накъде пък се отправи този?“ - „Wo will auch dieser nun hin?“ (Betonung auf dieser: Verwunderung, dass auch dieser irgendwohin möchte, obwohl man z. B. gesagt hat - alle sollen bleiben)
„Накъде ли пък се отправи този?“ - „Wo möchtet dieser hin?“ (Betonung aufs Ziel)
„Кога ли и мен ще ме трясне някой гръм?“ - „Wann wohl auch ich von einem Blitz getroffen werde?“

Někotre bołharske słowa a frazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

  • Wokal ə (cyrilisce ъ) so kaž němski e we słowje murmeln wurjekuje.
  • Dokelž bołharšćina ma wariabelny akcent, přeco so akcentowana złóžka při wjacezłóžkowych słowach přida.
Hornjoserbsce Bołharsce Wurěkowanje
dźeń ден den
nóc нощ nošt
dźěćo дете deté
šula училище učílište
woheń огън ógən
ja dźěłam аз работя as rabótja
dobry dźeń добър ден dóbər den
dobre rano добро утро dobró útro
Halo! здравей! zdrawéj!
Kak so wjedźeš / wjedźeće? Как си / сте? Kak si / ste?
Wjedu so derje. Добре съм. Dobré səm.
haj да da
не ne
snadź (móže być) може би može bi
dźakuju so благодаря blagodarjà
prošu моля mólja
Što to je? Какво е това? Kakwó e towá?

Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Wikisłownik


Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije