Maltašćina

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Malti
Maltašćina
kraje Malta
rěčnicy 330.000
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija Afroaziske rěče
Semitske rěče
Maltašćina
oficielny status
hamtska rěč Malta, Europska Unija
rěčne kody
ISO 639-1:

mt

ISO 639-2:

mlt

Wikipedija
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Maltašćina (maltasce malti, jendźelsce pak Maltese) je semitska rěč maltaskeho naroda. Maltašćinu rěči wokoło 400.000 wobydlerjow Malty a přibližnje samsna ličba Maltačanow, kotřiž su w emigraciji we wukraju (USA, Kanada, Awstralska, Wulka Britaniska atd.) žiwi. Maltašćina je dźensa hamtska rěč na Malće (wot lěta 1936, hdyž je hromadźe z jendźelšćinu italšćinu) narunała a w Europskej Uniji (wot 1. róžownika 2004).

Stawizny[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Maltašćina je z maghrebskeje arabšćiny nastawała, je so pak mjeztym k samostatnej rěči ze swójskej syntaksu a fonologiju wuwiwała. Słowoskład je jara wot italšćiny wobwliwowany. Fenicisko-puniske słowa so hišće w jednotliwych mjenach městnow namakaja. Dla něhdźe 180-lětneje fazy bjez wobsydlenja w 9./10. lětstotkomaj so njemóže pak žana kontinuita fenicisko-puniskeje rěče k maltašćinje akceptować.

Za čas arabskeho zdobyća a nowowobsydlowanje wot lěta 870 je maltašćina z arabšćiny nastawała. Z přejimanju knjejstwa přez katolski rjad Johanitow w lěće 1530 so je italšćina k dominantnej rěči wuwiwała. Wot lěta 1814 bě Malta britiska krónkolonija a jendźelšćina wuwiwaše so k hamtskej rěči, tak zo jenož hornja woršta dale italsce rěčeše. W lěće 1914 su Jendźelčenjo łaćonski alfabet za maltašćinu zawjedli, w lěće 1924 wudawachu prěnje prawopisne prawidła. W lěće 1934 sta so maltašćina oficielnje z druhej hamtskej rěu nimo jendźelšćiny, mjeztym zo zhubi italšćina swoje předprawa po wustawje.

Alfabet a wurěkowanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Jako jenička semitiska rěč pisa so maltašćina z łaćonskimi pismikami, wobsedźi pak wosebite znamješka Ċ/ċ, Ġ/ġ, Ħ/ħ a Ż/ż a digraf Għ/għ, kotryž so tež kaž swójski pismik wobjednawa. Pismikaj c a y falujetej.

Při wurěkowanju wobkedźbuj (IPA-zwukowe pismo):

  • ċ: [tʃ], kaž č w čas
  • e: [ɛ], kaž ä w němskim słowje Äpfel (jabłuka)
  • ġ: [dʒ], kaž w dźungl
  • : němy; słuža k podlěšenju přechadźaceho abo slědowaceho wokala (z arab. ع a غ nastawany)
  • h: němy
  • ħ: [ħ], jara jasnje wurěkowane h, žadyn wotpowědnik w Němčinje (kaž arab. ح)
  • o: [ɔ], kaž o w strona
  • q: [ʔ], jara jasny „Stimmabsatz“ (kaž na př. němsce ver'eisen město verreisen)
  • r: [r], kaž r w delnjoserbskim słowje rěc
  • s: [s], kaž s w són
  • v: [v], kaž jendź. v, na př. w vanilla, abo němski w w Wasser
  • w: [w], kaž w we woda
  • x: [ʃ], kaž š w šula
  • z: [ts], kaž c w cyhel
  • ż: [z], kaž z w zo
  • aw: [aʊ], kaž aw w awto
  • ew: [ɛʊ], něhdźe kaž eo, žadyn ekwiwalent w serbšćinje
  • ie: [iɛ, iː], dołhi i z lochkej přichilnosću k e

Słowoskład[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Přikłady za słowa arabskeho (abo feniciskeho) pochada:

  • wieħed „jedyn“ < واحد wāhid
  • kbir „wulki“ < كبير kabīr
  • raġel „muž“ < رجل radžul
  • ħobż „chlěb“ < خبز chubz
  • qamar „měsačk“ < قمر qamar
  • belt „městno, město“ < بلد balad „kraj“
  • id „ruka“ < يد jad
  • tajjeb „dobry“ < طيب tajjib
  • saba’ „porst“ < إصبع isba’
  • sema „njebjo“ < سماء samā’
  • marid „chory“ < مريض marīd
  • tqil „ćežki“ < ثقيل thaqīl
  • xahar „měsac“ < شهر šahr
  • tifla „holca“ < طفلة tifla „mała holca“
  • kelma „wokabla, słowo“ < كلمة kalima
  • marsa „přistaw“ < مرسى marsan „kótwišćo“

Přikłady za słowa italskeho pochada:

  • gravi „wažny, wuznamny“ < it. grave
  • lvant „wuchod“ (přirunaj němsce Levante)
  • skola „šula“ < scuola
  • kriżi „kriza“ < crisi
  • parti „podźěl, dźěl“ < parte
  • avukat „prawiznik, adwokat“ < avvocato
  • natura „přiroda“ < natura
  • ċirasa „wišnja“ < sicil. cirasa (př. łać. ceresia)
  • frotta „płód“ < frutta
  • griż „šěry“ < grigio (př. fr. gris(e))


Gramatika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Jedyn z najwažnišich zakładow maltašćiny – předewšěm za semitiske werby – je princip „trilitteru“ a „kwadrilitteru“, kotryž woznamjenja, zo rjad najwjace třoch (abo tež štyrjoch) konsonantow přeco a bjez wuwzaća wostanje. Samsny princip so tež pola substantiwow a adjektiwow namaka, kotrychž zhromadnosć k słownemu polu hodźi so na zakładźe identiskeho porjada konsonantow spóznawać.

Gramatikalisce jónkróćna je maltašćina přez přenošowanje gramatiskich prawidłow ze semitiskeho do romaniskeho/germaniskeho słowoskłada. Je na přikład konjugacija „ja rěču/ty rěčiš/wón rěči/wona rěči“ w maltašćinje „nitkellem/titkellem/jitkellem/titkellem“, tak bu tutón princip tež na konjugaciju “ja rezerwuju/ty rezerwuješ/wón rezerwuje/wona rezerwuje“ přenošowany, kotraž so z jendźelskeho werba (to) book (serbsce „knihować“) wotwodźuje: „nibukja/tibukja/jibukja/tibukja“.

Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

  • Ohk, K.: Maltesisch – Wort für Wort (Kauderwelsch Band 117), Bielefeld: Reise Know-How Verlag Rump 2001, ISBN 3-89416-568-5

Wotkaz[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

 Commons: Maltašćina – Zběrka wobrazow, widejow a awdiodatajow
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije