Maltašćina

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Malti
Maltašćina
kraje Malta
rěčnicy 330.000
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija Afroaziske rěče
Semitske rěče
Maltašćina
oficielny status
hamtska rěč Malta, Europska Unija
rěčne kody
ISO 639-1:

mt

ISO 639-2:

mlt

Wikipedija
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Maltašćina (maltasce malti, jendźelsce pak Maltese) je semitska rěč maltaskeho naroda. Maltašćinu rěči wokoło 400.000 wobydlerjow Malty a přibližnje samsna ličba Maltačanow, kotřiž su w emigraciji we wukraju (USA, Kanada, Awstralska, Wulka Britaniska atd.) žiwi. Maltašćina je dźensa hamtska rěč na Malće (wot lěta 1936, hdyž je hromadźe z jendźelšćinu italšćinu) narunała a w Europskej Uniji (wot 1. róžownika 2004).

Stawizny[wobdźěłać]

Maltašćina je z maghrebiniskeje Arabšćiny nastawała, je so pak dźensa k samostatnej rěči ze swójskej syntaksu a fonologiju wuwiwała. Słowoskład je jara wot Italšćiny wobwliwowany. feniciski-puniske słowa so hišće w jednotliwych mjenach městnow namakaja. Dla něhdźe 180-lětneje fazy bjez wobsydlenja w 9./10. lětstotkomaj so njemóže pak žana kontinuita fenicisko-puniskeje rěče k Maltašćinje akceptować.

Za čas arabskeho zdobyća a nowowobsydlowanje wot lěta 870 je Maltašćina z Arabšćiny nastawała. Z přejimanju knjejstwa přez katolski rjad johanitow w lětu 1530 so je Italšćina k dominantnje rěči wuwiwała. Wot lěta 1814 bě Malta britiska krónkolonija a Jendźelšćina so je k hamtskej rěči wuwiwała, jenož horna woršta wjace rěča Italšćinu. W lětu 1914 su Jendźelčenjo łaćonski alfabet za Maltašćinu zawjedli, w lětu 1924 su prěnje prawopisne prawidła wudawałe. W lětu 1934 so je Maltašćina oficielnje druha hamtska rěč nimo Jendźelšćiny, mjeztym zo Italšćina je swoje předprawa po wustawje zhubjowała.

Alfabet a wurěkowanje[wobdźěłać]

Kaž jenička semitska rěč so Maltašćina z łaćonskimi pismikami pisana, wobsedźa pak wosebite znamješka Ċ/ċ, Ġ/ġ, Ħ/ħ a Ż/ż a digraf Għ/għ, kotryž so tež kaž swójski pismik wobjednawa. Pismikaj c a y falujetej.

Při wurěkowanju wobkedźbuj (IPA-zwukowe pismo):

  • ċ: [tʃ], kaž č w čas
  • e: [ɛ], kaž ä w němskim słowje Äpfel (jabłuka)
  • ġ: [dʒ], kaž dź w dźungl
  • għ: němy; słuža k podlěšenju přechadźaceho abo slědowaceho Wokala (z arab. ع a غ nastawany)
  • h: němy
  • ħ: [ħ], jara jasnje wurěkowane h, žadyn wotpowědnik w Němčinje (kaž arab. ح)
  • o: [ɔ], kaž o w Ford
  • q: [ʔ], jara jasny Stimmabsatz (kaž na př. němsce ver'eisen město verreisen)
  • r: [r], kaž r w rěč
  • s: [s], kaž w čas
  • v: [v], kaž jendź. v, na př. w vanilla
  • w: [w], kaž we woda
  • x: [ʃ], kaž š w šula
  • z: [ts], kaž c w cyhel
  • ż: [z], kaž z w zo
  • aw: [aʊ], kaž aw w awto
  • ew: [ɛʊ], něhdźe kaž eo, žadyn ekwiwalent w serbšćinje
  • ie: [iɛ, iː], dołhi i z lochkej přichilnosću k e

Słowoskład[wobdźěłać]

Přikłady za słowa arabskeho (abo feniciskeho) pochada:

  • wieħed (jedyn) < واحد wāhid
  • kbir (wulki) < كبير kabīr
  • raġel (muž) < رجل radžul
  • ħobż (chlěb) < خبز chubz
  • qamar (měsačk) < قمر qamar
  • belt (městno, město) < بلد balad (kraj)
  • id (ruka) < يد jad
  • tajjeb (dobry) < طيب tajjib
  • saba' (porst) < إصبع isba'
  • sema (njebjo) < سماء samā'
  • marid (chory) < مريض marīd
  • tqil (ćežki) < ثقيل thaqīl
  • xahar (měsac) < شهر šahr
  • tifla (holca) < طفلة tifla (mała holca)
  • kelma (wokabla, słowo) < كلمة kalima
  • marsa (přistaw) < مرسى marsan (kótwišćo)

Přikłady za słowa italskeho pochada:

  • gravi (wažny, wuznamny)
  • lvant (wuchod, přirunaj němsce Levante)
  • skola (šula)
  • kriżi (kriza)
  • parti (podźěl, dźěl)
  • avukat (prawiznik, adwokat)
  • natura (přiroda)
  • ċirasa (wišnja)
  • frotta (płód)
  • griż (šěry)

Gramatika[wobdźěłać]

Jedyn najwažnišich zakładow Maltašćina - předewšěm za semitiske werby - je princip "Trilitteru" a "Kwadrilitteru", kotryž woznamjenja, zo porjad najwjace třoch (abo tež štyri) konsonantow přeco a bjez wuwzaća wobsta. Samsny princip so tež pódla substantiwow a adjektiwow namaka, kotrychž zhromadnosć k słownemu polu so na zakładźe identiskeho porjada konsonantow móže spóznawać.

Gramatikalisce jónkróćna je Maltašćina přez přenošowanje gramatiskich prawidła wot semitiskeho na romaniskeho/germaniskeho słowoskłada. Je na při. konjugacija "ja rěču/ty rěčiš/wón rěči/wona rěči" w Maltašćinje "nitkellem/titkellem/jitkellem/titkellem", tak je tutón princip tež na konjugaciju "ja rezerwuju/ty rezerwuješ/wón rezerwuje/wona rezerwuje" přenošowany, kotraž so je z jendźelskeho werba "to book" (serbsce knihować) wotwodźuje: "nibukja/tibukja/jibukja/tibukja".



Žórła[wobdźěłać]

  • Ohk, K.: Kauderwelsch Band 117. Maltesisch. Wort für Wort., Bielefeld: Reise Know-How Verlag Rump 2001, ISBN 3-89416-568-5
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije