Domowina

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Domowina
Domowina Symbol.svg
Zakładne daty
datum załoženja: 13. oktobra 1912 (10. meje 1945)
městno: Budyšin a Choćebuz
wjednistwo: předsyda Dawid Statnik
webstrona: domowina.de
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Domowina, hamtsce Zwjazk Łužiskich Serbow z. t. (delnjoserbsce Zwězk Łužyskich Serbow z. t., němsce Bund Lausitzer Sorben e. V.) je zwjazk Łužiskich Serbow, kotřiž regionalnym zwjazkam (župam) w Hornjej a Delnjej Łužicy abo k Domowinje asociěrowanym towarstwam přisłušeja. Domowina ma cyłkownje něhdźe 7.300 sobustawow.

Narok Domowiny je, politiske a kulturne zajimy wšitkich Serbow (zhromadnje ze Serbskimaj radomaj w Swobodym staće Sakska a kraju Braniborska) na regionalnej, krajnej, zwjazkowej a mjezynarodnej runinje zastupować, serbsku rěč a kulturu zdźeržeć a spěchować.[1] Po nowelěrowanju braniborskeho serbskeho zakonja w lěće 2014, móže Domowina w tutym zwjazkowym kraju serbske prawa tež před sudnistwom přesadźić.

Hłownej zarjadaj Domowiny staj w Budyšinje a Choćebuzu. Wona pak tež dalše regionalne běrowy w serbskim sydlenskim rumje wudźeržuje. Domowina přisłuša Towarstwu za wohrožene ludy, Europskemu běrowej za małorozšěrjene rěče (EBLUL) a Federalistiskej uniji europskich narodnych skupin (FUEN).

Stawizny Domowiny[wobdźěłać]

Hižo za čas Němskeje rewolucije 1848/1849 so namjetuje, so wutworjace serbske towarstwa organizatorisce zwjazać. Zakaz narodnych towarstwow w Sakskej w awgusće 1849 pak tute ideje spěšnje podusy. Wot 1871 wutworichu so lokanje skutkowace serbske burske towarstwa – chóry, dźiwadłowe skupiny, konfesionelne towarstwa a towarstwa šulerjow a studowacych. W lěće 1883/1898 zwrěšća pospyty třěšny zwjazk wutworić znowa.

Załoženje třěšneho zwjazka[wobdźěłać]

Něhdyši balowy a towaršnostny dom – městno załoženja Domowiny we Wojerecach.

Dnja 13. oktobra 1912 załoža zastupjerjo 31 serbskich towarstwow Domowinu we Wojerecach[2] (w balowym a towaršnostnym domje při Piwarskej hasy[3]), ze zaměrom přizamknjene towarstwa spěchować. Při tym běchu hłownje Arnošt Bart, Handrij Króna, Jurij Słodeńk, Bogumił Šwjela, Jan Dwórnik, Jurij Deleńk, Awgust Lapštich, Franc Kral a Michał Nawka wobdźěleni. Ale hakle lěto pozdźišo, dnja 9. februara 1913 so załoženski proces ze schwalenjom wustawkow a wólbu wjednistwa skónči. Na prěnjeho předsydu Domowiny so Arnošt Bart a na jeho městopředsydu Bogumił Šwjela wolitaj. Wjetšina při załožerskej zhromadźiznje zastupjenych towarstwow (wosebje katolske) so pak spočatnje Domowinje njepřidruža. Hač do junija 1913 so zwjazkej 14 towarstwa z Hornjeje a jenož Maśica Serbska z Delnjeje Łužicy – z dohromady něhdźe 1.600 sobustawami – přizamknu.

Po zastajenju dźěławosće zwjazka za čas prěnjeje swětoweje wójny so Serbski narodny wuběrk, kotryž předsyda Domowiny Arnošt Bart hłownje zastupowaše, wo wjetše kulturne a tež politiske samopostajenje zasadźi. Po zwrěšćenju tuteho hibanja so Domowina wot 1920 wobnowi.

Wot znowawožiwjenja k zakazej Domowiny[wobdźěłać]

Za čas Weimarskeje republiki nastachu wuske zwiski k sportowemu třěšnemu zwjazkej Serbski Sokoł a so 24. julija 1921 župy „Jan Arnošt Smoler” w Budyšinje, „Michał Hórnik” w Kamjencu, „Handrij Zejler” we Wojerecach a „Hendrich Jordan” w Choćebuzu wutworja. W lěće 1924 přisłušeja Domowinje 82 towarstwow. Skutkowanje třěšneho zwjazka wopřija nětko organizaciju přednoškow, koncertow, prózninskich lěhwow kaž tež wudaće dźiwadłowych hrow a hudźbneho materiala za lajske dźiwadłowe skupiny a chóry. Nimo toho organizuje zjězdy a kulturne programy kaž na přikład 1925 w Kulowje, 1926 w Bukecach, 1927 w Radworju abo 1935 we Wojerecach. W lěće 1925 so Serbska ludowa rada wot předsydstwa Domowiny, Serbskej (prjedy Łužiskej) ludowej strony a Maćicy Serbskeje wutwori. Tuta rada dyrbi serbske zajimy přećiwo parlamentej republiki a krajam zastupować. Z pomocu peticijow sebi wona na přikład na kóncu Weimarskeje republiki žadaše, wučbnu situaciju serbskich dźěći polěpšić, štož pak bjez wuspěcha zwosta.

W lěće 1933 bu Pawoł Nedo předsyda Domowiny, kotryž so za strukturnu reformu zasadźi. Při tym běše předwidźane, towarstwowe sobustawstwo na direktne (jednotliwe) čłonstwo přestajić, zo by so Domowina w nutru skrućiła. Wot tutoho časa so wona tež jako narodna organizacija a politiska rěčnica Serbow widźi. Šěroke kulturne žiwjenje so w tutym času pak jenož ćežko wobchować hodźi, dokelž wyšnosće zapřijenje pruskeje Hornjeje a Delnjeje Łužicy do zwjazka a natwar młodźinskich skupinow njedowěrliwje wobkedźbowaše.

Po tym, zo zastupjerjo towarstwow nowe, wot stata nanuzowane wustawki 18. měrca 1937, kotrež Domowinu jako Zwjazk serbsce rěčacych Němcow a pozdźišo jako Zwjazk k hajenju domizny a serbskich nałožkow wobhladowachu, njeschwalichu, so zarjadowanja a zhromadźizny wot nacionalsocialistow zakazachu. Wjetšina hišće zawostawacych towarstwow so w awgusće po zajeću Jurja Měrćinka při němsko-čěskej hranicy zakazachu, z čimž so Domowinje zakład dźěławosće wza. W lěće 1941 dóńdźe k oficialnym zakazej Domowiny a sćazanju jeje wobsydstwa.

Znowazałoženje a Domowina za čas Němskeje demokratiskeje republiki[wobdźěłać]

Hižo krótko po druhej swětowej wójnje so Domowina pod nachwilnym předsydstwom dr. Jana Cyža 10. meje 1945 w Chrósćicach znowa załoži. Sowjetska komandantura w Budyšinje zwjazk 17. meje najprjedy regionalnje připóznawa. Runočasnje staji w Praze wutworjena Serbska narodna rada politiske žadanja, kotrež znowa hač k awtonomiji abo k přizamknjenju k Čěskosłowakskej sahachu. Tute žadanja wjednistwo Domowiny w někotrych memorandach podpěrowaše. Sowjetska wobsadniska móc so pak přećiwo tomu wupraji a spěchuje jenož kulturnu samostatnosć. Sowjetskim předpisam podrjadowana Domowina so w tutym času jako zastupjer zajimow Serbow etablěrowaše. Wodźace wosobiny widźachu w powójnskim porjedźe socialne wuswobodźenje serbskeho luda a socializm jako wuměnjenje za narodnu runoprawnosć.

Na lisćinach komunalnych wólbow 1946 zwjaza so Domowina z SED. Pod wospjetnym předsydstwom Pawoła Neda natwari sebi zwjazk organizaciju, kotraž wobsedźeše nimo regionalneho wusměrjenja tež přez kulturny, šulski, młodźinski/kubłanski, propagandistiski a hospodarski wotrjad. Pod wjednistwom Měta Lažki so we Wjerbnje předsydstwo Domowinje za Delnju Łužicu woli, kotraž memorandum k wuwučowanju serbšćiny a wukubłanju serbskich wučerjow na Sowjetsku wojersku administraciju w Němskej staji.

W Sakskej schwali so 23. měrca 1948 zakoń k wobchowanju prawow serbskeje ludnosće, na čož so jasny rozkćěw wutwori. Z pomocu zakonja spěchowaše a financowaše stat serbstwo a zajimy Serbow. Tak nastachu nimo Domowiny wjacore serbske institucije na polu kubłanja, kultury a wědomosće. Tradicionelne towarstwowe žiwjenje njehodźi so wot 1949 w Němskej demokratiskej republice (NDR) dale wjesć, ale Domowina dóstanje wot sakskeho statneho knježerstwa status jako społk zjawneho prawa. Nimo toho dóstanje Domowina prawo zaso w Delnjej Łužicy skutkować, na čož so prěnje městne skupiny w Brjazynje, Depsku, Strjažowje, Turjeju und Wjerbnje załožichu. W lěće 1950 so wotpowědny wukaz zratifikuje. Připódla eksistowaše pospyt samostatne krajne předsydstwo Domowiny za Braniborsku a Choćebuz wutworić.

W zwisku z towaršnostnej změnu w NDR, so bój wo wusměrjenje Domowiny 1955 přiwótři. Na III. zwjazkowym kongresu Domowiny (27.–29. měrca), na kotrymž so tež nowy předsyda Kurt Krjeńc woli, so strach wo wobstaće serbstwa jako nacionalizm difamowaše. Wot 1958 wothódnoća kruhi SED zdźerženje a hajenje serbskeje rěče a wułoža ju jako njezjednoćomnu z marxizmom. Funkcionarojo Domowiny so tutemu směrej podwola, zhubja pak z tym wjele sobustawow. Wosebje ewangelscy a katolscy fararjo, kotřiž běchu dotal směrodajnje na skutkowanju Domowiny wobdźěleni, tute wusměrjenje wotpokazachu. Dla woteběranja sobustawstwa, so tehdyši 1. zwjazkowy sekretar Bjarnat Nowak wo wusměrjenje Domowiny na ryzy kulturnu organizaciju prócuje, čemuž pak SED zadźěła.

Na 7. wuwjedźenskim postajenju so 1964 wučba serbšćiny na fakultatiwnu bazu staji, štož k sylnym zniženju šulerjow serbšćiny wjedźe. Při wšěm spjećowanju, tež z boka Domowiny, so njeporadźi přećiwo wukazej zadźěwać. Hakle w 1970tych lětach so poradźi, tute negatiwne sćěhi zaso zdźěla wurunać. Tradicija ludowych zjězdow so pak dale wjedźe. Wot 1966 so cyłkownje sydom centralne festiwaly serbskeje kultury přewjedu. Wot 1969 so Domowina jako „socialistiska narodna organizacija“ definuje a mnoho zarjadowanjow we wjesnych skupinach centralnje postajeja.

Po tym zo so w Hornjej Łužicy hižo wjace hač 25 lět nazymske koncerty Domowiny wotměchu, so 1973 tež prěni nazymski koncert we Wjerbnje wotmě.

Wjednistwo Domowiny poskići serbskim zastupjerjam katolskeje a ewangelskeje cyrkwje 1988 „narodny dialog“, zo bychu so serbske zajimy přećiwo partneram dale wobkedźbowali.[4] Politisko-ideologiske konflikty so wjac tak kruće njewuwojuja a pozhubjenje sobustawow so w ramikach zdźerži. Njedźiwajo na prawniske postajenja a institutionelne spěchowanje pak Domowina pokročowacej asimilaciji Serbow zadźěłać njemóžeše.

Za čas politiskeho přewróta 1989/1990 ma Domowina z wjele wustupami a rozpušćenjemi wjesnych skupinow wojować, dokelž njemóžeše nowe wusměrjenje předpołožić a personelne změny wuwostanu. Za trěbnu programatisku změnu so Serbska ludowa zhromadźizna zasadźi, kotraž so, hladajo na dołhu tradiciju, tež za dalše wobstaće Domowiny a zwisk towarstwow wupraji.

Zapisane towarstwo w Zwjazkowej republice Němska[wobdźěłać]

W lěće 1991 so Domowina jako zapisane towarstwo (z. t.) z nowymi wustawkami skonstituowa. W tutych je předpisane, zo so organizacija wo spěchowanje a rozšěrjenje rěče, kultury a tradicije serbskeho ludu zasadźi. Při tym móža čłonojo Domowiny jednotliwcy abo tež towarstwa być. Ze stron stata so wona w praksy jako zastupowarka serbskich zajimow připóznaje. Kóžde druhe lěto so hłowna zhromadźizna, najwyši organ Domowiny, schadźuje. Nimo toho je wona do pjeć župow rozrjaduje: Budyšin, Kamjenc (ze sydłom w Chrósćicach), Wojerecy, Běła Woda/Niska (ze sydłom w Slepom) a Delnja Łužica (ze sydłom w Choćebuzu). Poslednja so z prjedawšich štyri župow w Delnjej Łužicy zestaji.

Na hłownej zhromadźiznje 2001 so wobzamknje, zo so Rěčny centrum WITAJ, kotryž so za sposrědkowanje serbskeje rěče w pěstowarnjach a šulach zasadźi, jako samostatny wotrjad Domowinje přizamknje. W lěće 2011, so na hłownej zhromadźiznje 27-lětny Dawid Statnik na noweho předsydu na dwě lěće wuzwoli. Z tym je wón, po Pawole Nedźe, druhi najmłódši předsyda w stawiznach organizacije a skutkuje wot 2013 tež hłownohamtsce.[5]

W zwisku z nowelěrowanjom braniborskeho serbskeho zakonja 22. januara 2014, dósta Domowina jako towarstwo w tutym zwjazkowym kraju móžnosć, přećiwo ranjenju serbskich prawow před sudnistwom skoržić.[6]

Struktura towarstwa[wobdźěłać]

Serbski dom – sydło Domowiny při Póstowym naměsće w Budyšinje.

Hłowne sydło měješe Domowina spočatnje w 1904 wotewrjenym Serbskim domje při Lawskich hrjebjach w Budyšinje, kotryž so we wójnskim času zniči. Wot 1956 je zarjad Domowiny w nowo natwarjenym Serbskim domje při Póstowym naměsće w Budyšinje. Sydło delnjołužiskeje wotnožki je w Serbskim domje w Choćebuzu.

Najwyši organ Domowiny je hłowna zhromadźizna, kotraž so z čłonow zwjazkoweho předsydstwa a čłonow sobustawskich towarstwow zestaji. Hłowna zhromadźizna so dwulětnje schadźuje, hdźež dźěławosć Domowiny bilancuje a směrnicy za přichodnej dwě lěće wudźěła. Kóžde štwórte lěto so na hłownej zhromadźiznje tež předsyda, zwjazkowe předsydstwo (hač do 30 čłonow) a wuběrki Domowiny wola. Předsyda Domowiny reprezentuje třěšny zwjazk w zjawnosći a nawjeduje zwoprawdźenje programa Domowiny a wobzamknjenja hłowneje zhromadźizny. Jednaćel, kotryž so na sydom lět wot zwjazkoweho předsydstwa powoła, nawjeduje zarjad Domowiny.[7]

Předsydźa[wobdźěłać]

Wot załoženja Domowina měješe wona jědnaće předsydow. Mjez 1951 a 1990 měješe zwjazkowy kongres předsydstwo, na kotrehož čole steješe wot lěta 1973 1. sekretar zwjazkoweho předsydstwa.

čas předsyda biografiske daty dodatne informacije
1912–1927
Arnošt Bart
1870–1956 překupc, ratar, wjesnjanosta,
zapósłanc sakskeho krajneho sejma
sobuzałožer a spočatnje komisariski předsyda
1927–1930
Jakub Šewčik
1867–1935 farar, kulturny stawiznar, basnik
1930–1933
Jan Křižan
1880–1959 farar
1933–1937
1945–1951
Pawoł Nedo
1908–1984 wučer, wědomostnik, publicist
1951–1973
Kurt Krjeńc
1907–1978 pórclinowy tružer, skałar,
zapósłanc Ludoweje komory NDR
1964–1990
Jurij Grós
* 1931 blidar, wučer, wokrjesny rada 1. sekretar zwjazkoweho předsydstwa Domowiny
1990–1991
Bjarnat Cyž
* 1951 diplomowy inženjer elektrotechniki
1991–1992
Jan Pawoł Nagel
1934–1997 komponist
1993–2000
Jakub Brankačk
* 1928 wučer
2000–2011
Jan Nuk
* 1947 diplomowy inženjer energijownistwa,
předewzaćel
wot 2011
Dawid Statnik
* 1983 jewišćowy mišter wot 2013 hłownohamtsce[5]

Čłonstwo[wobdźěłać]

Domowinje přisłušeja pjeć župow (regionalnych zwjazkow), kotrež přesadźenje programatiskich zaměrow Domowiny a zhromadne skutkowanje towarstwow spěchuja:

Załoži so 24. julija 1921 w Budyšinje.
tuchwilna županka: Jana Pětrowa
Załoži so 24. julija 1921.
tuchwilnje bjez župana
Załoži so 24. julija 1921 we Wojerecach.
tuchwilnje bjez župana
Župa wuńdźe ze župow Choćebuz (wot 1949/50), Gubin/Baršć (1954), Kalawa/Lubin (1955) a Grodk (1956) a so 31. meje 1991 jako zapisane towarstwo załoži.
tuchwilny župan: Měto Nowak
Župa w Niskej so 1945 załoži. Přez nowe administratiwne rjadowanje wobwodow w NDR (1957) nastanu župje Běła Woda a Niska. W lěće 1991 so župje zaso zjednoćištej.
tuchwilny župan: Manfred Hermaš

Nimo župow přisłuša Domowinje slědowace towarstwa:

Nowina towarstwa „Naša Domowina“[wobdźěłać]

Wot lěta 1935 wuda towarstwo nowinu Naša Domowina. Spočatnje wuńdźe nowina jako samostatna přiłoha Serbskich Nowin. Dźensa wuda Budyski zarjad Domowiny nowinu pod mjenom Naša Domowina – Informacije třěšneho zwjazka • Informacije kšywowego zwězka • Informationen des Dachverbandes.

Symbol a znamješko „lipy“[wobdźěłać]

Zwjazkowe předsydstwo Domowiny je so na posedźenju 25. awgusta 1949 z symboliskim znamješkom třěšneho zwjazka zaběrało. Mjez 20 zapodatymi namjetami wuzwoli so jednohłósnje naćisk Hanki Krawcec.

„Znamjo Domowiny pokazuje načerwjenym pozadku tři slěborne lipowe łopješka, kotrež wurostuja ze zdónka z wosom korjenjemi.“[7] Powaleny, ale hišće kruće zakorjeny štomowy zdónk ćěri nowe łopješka – symbol za wosylnjenje serbskeho naroda po ničacym režimje nacionalsocialistow.

Česćowanja[wobdźěłać]

Składnostnje 150. narodninow Jana Arnošta Smolerja wuda so 1966 w NDR tež listowa znamka Serbskeho domu po naćisku Jana Hanskeho a Gerharda Staufa (1924–1996).

Domowina počesći wot lěta 1990 wosoby, kotrež so zaměrnje a wuspěsnje za wozrodźenje serbskeje kultury a rěče zasadźuja z Mytom Domowiny a Mytom Domowiny za dorost. Z Čestnym znamješkom Domowiny připóznawaja so wot lěta 1959 „zasłužby w towarstwowym dźěle, zwoprawdźejo program a směrnicy Domowiny”.[9] Mjez lětami 1961 a 1989 so tež Literarne myto Domowiny a Wuměłske myto Domowiny spožčitej.

Žórła[wobdźěłać]

  1. Webstrona Domowiny: Zakładna orientacija Domowiny (2., aktualizowany naćisk). (wotwołana 5. oktobra 2013) (hsb.)
  2. Webstrona města Wojerecy: Domowina. 13. Oktober 1012: Gründung der Domowina in Hoyerswerda. (wotwołana 10. oktobra 2013) (něm.)
  3. Webstrona towarstwa „Braugasse 1 Hoyerswerda e. V.“: Die Historie. (wotwołana 10. oktobra 2013) (něm.)
  4. Die Auswirkungen von Perestroika und Glasnost auf die Sorben/Wenden. Vortrag des Vorsitzenden der Maśica Serbska Dr. Peter Schurmann. W: Nowy Casnik. 17. nowembra 2009 (numer 46/2009). (online, wotwołana 10. oktobra 2013) (něm.)
  5. 5,0 5,1 Domowina-Vorsitzender Statnik im Amt bestätigt. W: Sächsische Zeitung. Drježdźany, 23. měrca 2013. (online, wotwołana 6. oktobra 2013) (něm.)
  6. Webstrona rbb: Domowina zufrieden mit neuem Sorben-Wenden-Gesetz. (wotwołana 4. februara 2014) (něm.)
  7. 7,0 7,1 Domowina: Wustawki Domowiny – Zwjazka Łužiskich Serbow z. t. Nowa wersija wobzamknjena na 16. hłownej zhromadźiznje Domowiny. Wjerbno, 23. měrca 2013. (hsb.)
  8. Krabatmühlen-Verein neu im Domowina-Regionalverband. W: Lausitzer Rundschau. Wojerecy, 30. nowembra 2010. (online, wotwołana 7. oktobra 2013) (něm.)
  9. Webstrona Domowiny: Namjety za „Myto Domowiny“ a „Čestne znamješko“ 2008. Medijowe wozjewjene Domowiny wot 12. junija 2008. (wotwołana 7. oktobra 2013) (hsb.)

Wotkaz[wobdźěłać]

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije