Jan Arnošt Smoler

Jan Arnošt Smoler

Jan Arnošt Smoler (němsce Johann Ernst Schmaler; * 3. měrca 1816 we Łuću; † 13. junija 1884 w Budyšinje) bě serbski filolog, spisowaćel a nakładnik. Bě jedyn z najwuznamnišich wosobinow serbskeho narodneho wozrodźenja w 19. lětstotku.

Žiwjenje

Smolerjec row na Budyskim Hrodźišku

Nan Korla Jan Smoler bě ewangelski kantor we Łazu. Tam chodźeše Jan Arnošt na zakładnu šulu, prjedy hač 1827 Budyski gymnazij wopytowaše. Hačrunjež so tam jenož w němskej rěči wuwučowaše, přiswoji so Jan Arnošt Smoler w tutym času w priwatnych kruhach wobšěrne znajomosće serbskeje rěče.

1836 zahaji studij bohosłowstwa na Wrocławskej uniwersiće. 1839 zakónči studij a wróći so za nimale tři lěta do staršiskeho domu we Łazu. Hromadźe z němskim wučencom Leopoldom Hauptom zazběra w tutym času material za 1841/43 wuńdźenu sławnu zběrku „Pěsnički hornich a delnich Łužiskich Serbow”.

1847 bě Smoler mjez załožerjemi Maćicy Serbskeje. W samsnym času zasadźi so we wobkruhu byrgarskeje rewolucije 1848/49 jara za prawa serbskeho ludu. Sakske knježerstwo zwoli do někotrych žadanjow a tak móžeše w lěće 1850 na někotrych šulach serbska wučba zahajić. 1850 sta so Smoler z prěnim wučerjom serbšćiny Budyskeho gymnazija. Spisa těž někotre wučbicy serbšćiny.

1851 załoži w Budyšinje serbsku kniharnju a nakładnistwo. W nim wuńdźěchu mjez 1852 a 1856 Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft, kiž mějachu w tu- a wukraju mjez rěčespytnikami wulki wuznam. 1865 do 1868 bě Smoler wudawaćel tydźenika „Slawisches Zentralblatt – Wochenschrift für Literatur, Kunst, Wissenschaft und nationale Interessen des Gesamtslawentums”. Wěsty čas bě tež z redaktorom tehdy jako tydźenik wuchadźacych Serbskich Nowin.

Smoler bě zakitowar kulturelneho panslawizma a přiwisnik teorije słowjanskeje wzajomnosće. Wosebje za Serbow wočakowaše sej pozbudźenje a spěchowanje přez kontakty a wuměnu z druhimi, předewšěm wulkimi słowjanskimi ludami. Mjez 1859 a 1883 přebywaše wjacekróć w Ruskej, zo by tam mjez druhim pjenježne srědki za podpěrowanje serbskeho ludu nazběrał.

Jan Arnošt Smoler na listowej znamce NDR

We Łazu pěstuje so namrěwstwo Smolerja a Handrija Zejlerja w Domje Zejlerja a Smolerja, kotryž je wot 1994 w něhdyšej wjesnej šuli, hdźež přežiwješe Smoler swoje dźěćatstwo.

W Budyšinje so 1991 Smolerjec kniharnja přez Ludowe nakładnistwo Domowina znowa załoži. Je to jenička kniharnja z dospołnym sortimentom aktualneje serbskeje literatury a z wobšěrnym poskitkom antikwariskich knihow.

Budyska domowinska župa nosy mjeno Jana Arnošta Smolerja.

Spisy

• Wendisch-deutsche Gespräche. Budyšin 1841
• Pěsnički hornich a delnich Łužiskich Serbow. 2 zwjazkaj, Grimma 1841 a 1843 (z Leopoldom Hauptom)
• Krotke wułpoženje powšitkomneho Serskeho prawjepisanja. Budyšin 1843.
• Deutsch-Wendisches Wörterbuch. Mit einer Darstellung der allgemeinen wendischen Rechtschreibung. Budyšin 1843
• Überreste der alten Mythologie in der wendischen Lausitz. [1848]
• Sorbisch-wendische Sprachlehre. Budyšin 1850
• Kleine Grammatik der serbisch-wendischen Sprache in der Oberlausitz. Budyšin 1852
• Die slavischen Ortsnamen in der Oberlausitz und ihre Bedeutung. Festschrift zum 300 jährigen Jubiläum des Gymnasiums zu Budissin. Budyšin 1867

Spisy, kotrež so w Smolerjowym nakładnistwje wudawachu (wuběr)

• Eduard Rüffer: Die Balkanhalbinsel und ihre Völker vor der Lösung der orientalischen Frage: Eine politisch-ethnographisch-militärische Skizze. 1869
• K. V. Bronis: Die slavischen Familiennamen in der Niederlausitz. 1867
• Korla Awgust Jenč: Geschichte der Lausitzer Predigergesellschaft zu Leipzig und Verzeichnis aller ihrer Mitglieder vom Jahre 1716-1866. 1867
• Křesćan Bohuwěr Pful: Laut- und Formenlehre der oberlausitzisch-wendischen Sprache. Mit besonderer Rücksicht auf das Altslawische. 1867
• Centralblatt für slavische Literatur und Bibliographie (časopis)
• Karl Friedrich Robert Immisch: Die Slawischen Ortsnamen im Erzgebirge. 1866
• Křesćan Bohuwěr Pful/Handrij Zejler: Lausitzisch wendisches Wörterbuch. 1866
• Slavisches Centralblatt: Wochenschrift für Literatur, Kunst, Wissenschaft und nationale Interessen des Gesammtslaventhums. (časopis)
• Zeitschrift für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft
• Alexander Hilferding: Bosnien. 1858
• Alexander Hilferding: Die sprachlichen Denkmäler der Drevjaner und Glinjaner Elbslaven im Lüneburger Wendlande. 1857
• Jahrbücher für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft

Literatura

• Pětr Kunze: Jan Arnošt Smoler: ein Leben für sein Volk. (= Spisy Serbskeho instituta. 10). Budyšin 1995. ISBN 3-7420-1624-5

Eksterne wotkazy

• Dom Zejlerja a Smolerja we Łazu