staropólšćina

ięzyk Polſki
staropólšćina

kraje	nihdźe
mortwa	haj
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija	Indoeuropske rěče * Słowjanske rěče ** Zapadosłowjanske rěče *** Lechiske rěče **** Pólšćina
rěčne kody
ISO 639-1:	pl
ISO 639-2:	pol

Staropólšćina je pomjenowanje pólskeje rěče w staropólskej dobje, kotraž wot 9. do 16. lětstotka traješe. W spočatkach staropólskeje doby su so prěnje rozdźěle mjez jednotliwymi zapadosłowjanskimi rěčemi pokazali, wosebje mjez čěsko-słowakskej a lechiskej skupinu (pólšćina, kašubšćina, pomoršćina, połobšćina).

Po křćenju Pólskeje w lěće 966 je wjele požčonkow z łaćonšćiny do staropólšćiny přišło (pak přez posrědnistwo čěšćiny, kaž wjetšina nabožinskeje terminologije, pak njeposrědnje w pozdźišim času) na př. ańjoł → jandžel wot łać. angelus)

Gramatika

W 14. a 15. lětstotku zhubitej so ze starosłowjanšćiny zdźědźenej časaj zańdźenosće aorist a imperfekt, kotrejž hišće w swjatokřižnych prědowanjach wustupujetej. Wot 15. lětstotka zhubi so w kónčinach pólskeho kralestwa dual (w Hornjej Šleskej je wón hač do dźensnišeho přetrał). Charakteristiske přiznamjo stej tež relatiwnej pronomenaj jąż (kotruž), jegoż (wo což, wo kohož) byłoj, kotrejž wustupujetej w Bogurodzice a dźensa so wjace njewužiwatej.

Wurjekowanje

W běhu lětstotkow je staropólske wurjekowanje wjele modifikacijam podležało. Eksistuja někotre rozdźěle porno dźensnišemu nowopólskemu wurjekowanju:

• pismik ł je so jako t. mj. „jewišćowe l“ wurjekował (ɫ).
• pismik ą je so čitał jako „nasalne a“ (ã), tohodla tež dźensniši prawopis (pisanje „a“ z ogonkom).
• Je eksistował tež zjaw wokaloweje dołhosće, wokale su měli dwě warianće wurjekowanja – dołhu abo krótku (dołhe o – ó – je do dźensnišeho u přešło).

Pisanje

Pisanje w Henrykowskej knize

Kompjuterowe pisanje pismika „ą“ w pisanju swjatokřižnych prědowanjow

Ćeža za srjedźowěkowskich pisarjow, kotřiž spytachu, rěč kodifikować, bě njepřiměrjenje łaćonskeho alfabeta na někotre zwuki pólskeje rěče, na přikład cz, sz. Z teje přičiny je so staropólska rěč zrědka zapisała a njeje měła standardny prawopis. Samsny pismik je móhł wjacore zwuki podawać – na př. s je so čitało jako s, sz abo ś. Pisanje słowow kryješe so nimale dospołnje z prawopisom łaćonšćiny, na př. Bichek – Byczek, Gneuos – Gniewosz a p. Prěnja zapisana staropólska sada, wo kotrejž wěmy, je so wokoło lěta 1270 w Šleskej w t. mj. Henrykowskej knize zapisała: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (originalny zynk: "Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj" – dźensniša pólšćina: "Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj" abo "Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij").

Prěni namjet zjednoćenja prawopisa je Jakub Parkoszowic, profesor Krakowskeje akademije, přednjesł. Reforma wobsteješe w zawjedźenju róžkatych a kulowatych pismikow za rozeznawanje twjerdych a mjechkich konsonantow a podawanju wokaloweje dołhosće přez dwójne pisanje wokalow, na př aa – /a:/. Ale namjet Parkoszowica njeje so přiwzał, a jeho teoretiske koncepcije njejsu namakali pokročowarjow.

Přikład

Zawjedźenje do „Legendy wo swjatym Aleksandrje”, přełoženeje do pólskeje rěče w XV. lětstotku:

Ach, Królu wieliki nasz

Coż Ci dzieją Maszyjasz,

Przydaj rozumu k mej rzeczy,

Me sierce bostwem obleczy,

Raczy mię mych grzechów pozbawić

Bych mógł o Twych świętych prawić.

Bibliografija

• Zenon Klemensiewicz – Historia Języka Polskiego, Warszawa 1974, wyd. PWN (pólski)