Južnosamiska rěč
| kraje | Norwegska, Šwedska | |
| rěčnicy | ca. 600 | |
| znamjenja a klasifikacija | ||
|---|---|---|
| klasifikacija | uralske rěče | |
| oficielny status | ||
| hamtska rěč | Norwegska, w gmejnje Snåsa | |
| rěčne kody | ||
| ISO 639-2: |
sma | |
| ISO 639-3 (SIL): |
smc | |
Južnosamišćina (južnosamisce åarjelsaemien gïele) je rěč samiskeje hałuzy finougriskich rěčow. Zhromadnje ze sewjerosamišćinu, Pite-samišćinu a Lule-samišćinu słuša k zapadnej skupinje samiskich rěčow.
Rěčny teritorij južnosamišćiny leži předewšěm w Norwegskej, w prowincy Nord-Trøndelag, zdźěla tež w šwedskimaj prowincomaj Jämtland a Västerbotten. W norwegskej gmejnje Snåsa (Snåase), hdźež ju rěči něhdźe 5 % wobydlerstwa, je južnosamišćina z lěta 2008 druha hamtska rěč.
Južnosamiska rěč ma jenož mało rěčnikow, jich cyłkowna ličba njeje wjetša hač 600 ludźi. Rěč je tohodla sylnje wohrožena. Ličba rěčnikow je tola w zańdźenych lětach tróšku přiběrała. W lěće 2010 mějachu po statistice 18 šulerjow zakładneje šule južnosamišćinu jako prěnju rěč.[1]
Alfabet a wurjekowanje
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]W južnosamišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami ï, å, æ a ø. W Šwedskej wužiwatej so město æ a ø pismikaj ä a ö.
Južnosamiski prawopis bu naćisnjeny na zakładźe prawopisow skandinawiskich rěčow, čehoždla je so rozdźěl k sewjerosamišćinje tež optisce hišće powjetšił, přirunaj sewjerosamisce čáhci [tʃaˑhtsiˑ] : južnosamisce tjaetsie [tʃæːtsiɛ] ‘woda’ abo sewjerosamisce boahtit [b̥oɑhtiˑht] : južnosamisce båetedh [boætətʰ] ‘přińć'.
Wokale
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]| prědnje wokale | srěnje wokale | zadnje wokale | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| ilabialny | labialny | ilabialny | labialny | ilabialny | labialny | |
| wysoki | i [i] | y [y] | ï [ɨ] | u [ʉ] | o [u] | |
| srědźowysoki | ee [e:] | øø [ø:] | åå [o:] | |||
| srědźoniski | e [ɛ], ee [ɛ:] | å [ɔ] | ||||
| niski | æ [æ], ae [æ:] | a [a] | aa [ɑ:] | |||
W njepřizwukowanych złóžkach wurjekuje so e jako redukowany wokal [ə], na př. maaneste [mɑːnəstə] ‘wot dźěsća’. Tutón wokal móže často tež dospołnje wotpadnyć, na př. gïetese [ɡɨɛtəsə] abo [ɡɨɛtsə] ‘w ruce’.
Nimo jednorych wokalow ma sewjerosamišćina hišće diftongy ea [eæ], ie [iɛ], ïe [ɨɛ], oe [uʌ], ua [ɵa], ue [ʉɛ], yø [yœ], åa [oɒ], åe [oæ].
Konsonanty
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]| bilabialne | labiodentalne | alweolarne | palatalne | welarne | glotalne | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| plosiwy | p [p], b [b] | t [t], d [d] | k [k], g [ɡ] | |||
| nasale | m [m] | n [n] | nj [ɲ] | ng [ŋ] | ||
| wibranty | r [r] | |||||
| frikatiwy | v [β] | f [f] | s [s] | sj [ʃ] | h [h] | |
| aproksimanty | j [j] | |||||
| laterale | l [l] | lj [ʎ] | ||||
| afrikaty | ts [ts] | tj [tʃ] |
Wšě konsonanty móža wustupić tež jako dołhe, na př. manne ‘ja’, orre ‘nowy’, voessjedh ‘warić’ abo mænngan ‘pozdźišo’, ale jenož mjezy prěnim a druhim złóžku.
Před wokalemi ï [ɨ], æ [æ] a diftongami ie [iɛ], ïe [ɨɛ], ea [eæ] a yø [yœ] konsonanty k a g so palatalizěruja.
W cuzych słowach wustupuja hišće aspirěrowane konsonanty [pʰ], [tʰ] a [kʰ]: pryøvedh ‘probować’, tååge ‘ćah’, kaamraate ‘towarš’.
Stopnjowa změna
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Porno druhim samiskim a baltofinskim rěčam (nimo wepsišćiny) nima južnosamišćina stopnjowu změnu. Rěčespytnicy sej hišće wěsći njejsu, hač je južnosamišćina stopnjowu změnu w běhu časa zhubiła abo hač ju njeje ženje wutworiła.
Přezwuk
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Typiska wosebitosć južnosamiskeje rěče je přezwuk wokalow. Při tym změni so wokal prěnjeje złóžki pod wliwom wokala druheje złóžki. Přezwuka dla eksistuja w južnosamiskej rěči tež prědnje wokale jako [ø] a [y], kotrež druhe samiske rěče njeznaja. Dokelž je dźensniše e nastało z prěnjotneho *ə kaž tež z prěnjotneho *i abo *u, móže e zawinić wšelake přezwuki:
| Prěnjotny zwuk prěnjeje złóžki | Zwuk druheje złóžki | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| + e/i (< *ə) | + a | + o/oe | + e (<*u) | + ie | + e/i (<*i) | |
| i | ï | æ | æ | y | i | i |
| a | a | a | a | o | e | i |
| o | o | å | å | o | u | u |
| ie | ïe | ea | ea | yø | ie | ee |
| aa | aa | aa | aa | åå | ae | ee (ææ) |
| åa | åa | åa | åa | åå | åe | øø |
| oe | oe | ua | åa | åå | ue | øø |
Gramatika
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Substantiwy
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Južnosamišćina ma dwaj numerusaj (singular a plural) a wosom padow: nominatiw, akuzatiw, genitiw, ilatiw, inesiw, elatiw, komitatiw a esiw. Esiw ma jenož jednu formu za singular a plural.
| singular | plural | singular | plural | |
|---|---|---|---|---|
| nominatiw | gåetie | gåetieh | maana | maanah |
| akuzatiw | gåetiem | gøøtide | maanam | maanide |
| genitiw | gåetien | gøøti | maanan | maanaj |
| ilatiw | gåatan | gøøtide | maanese | maanide |
| inesiw | gåetesne | gøøtine | maanesne | maanine |
| elatiw | gåeteste | gøøtijste | maaneste | maanijste |
| komitatiw | gøøtine | gøøtigujmie | maanine | maanajgujmie |
| esiw | gøøtine | maanine | ||
| ‘dom’ | ‘dźěćo’ | |||
Kaž tež druhe samiske rěče, ma južnosamišćina posesiwowe sufiksy. W dźensnišej rěči so tute pak jenož wužiwaja pola woznamjenjow přiwuznistwa, na př. tjædtjeme ‘moja mać’, tjædtjene ‘mojeje maćerje’, tjædtjanadth ‘z twojej maćerju’.
Adjektiwy
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Adjektiwy maja w južnosamišćinje dwě zakładnej formje – atributiwnu a predikatiwnu, kiž so pak husto njerozeznawaja. Zwjetša so adjektiwy njedeklinuja, jeničke wuwzaće je, hdyž wone funguja jako substantiw, na př. Kaarreh leah noere ‘Mužojo su młodźi’, noere kaarreh ‘młodźi mužojo’, ale dah noerh ‘te młodźi’.
Werby
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Južnosamiski werb ma tři numerusy, tři wosoby, štyri časy a štyri modusy. Porno substantiwam a adjektiwam maja werby w južnosamišćinje tež formy duala.
| ‘přińć’ | ‘slědować’ | ‘być’ | |
|---|---|---|---|
| 1. sg. (manne) | båatam | dåeredem | leam |
| 2. sg. (datne) | båatah | dåeredh | leah |
| 3. sg. (satne) | båata | dåerede | lea |
| 1. du. (månnoeh) | båetien | dåeriedien | lean |
| 2. du. (dåtnoeh) | båeteden | dåeriedidien | lidien |
| 3. du. (såtnoeh) | båetiejægan | dåeriedægan | lægan |
| 1. pl. (mijjieh) | båetebe | dåeriedibie | libie |
| 2. pl. (dijjieh) | båetede | dåeriedidie | lidie |
| 3. pl. (sijjieh) | båetieh | dåeriedieh | leah |
Za negaciju werbow wužiwa so wosebity negaciski werb. W prezensu sćěhuje negaciskemu werbej forma z kóncowku -h, na př. båatam ‘ja přińdu’, im båetieh ‘ja njepřińdu’.
Zestajane formy eksistuja za perfekt a pluskwamperfekt (Leam tjaaleme ‘Sym pisał’) a za progresiw (Leam tjaelieminie ‘Ja pisam’, posłownje „ja sym pisacy“).
Syntaks
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Normalny słowoslěd w južnosamišćinje je subjekt – objekt – werb, na př. Dam baakoem im åajaldehtieh ‘To słowo ja njezabudu’.
Stawizny
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Prěni přełožk Biblije do južnosamisčiny wuńdźe 1811. 1957 wuńdźe čitanka za dorosćenych („Sámien lukkeme-gärjá“) a 1993 prěnja čitanka za šulerjow („Lohkede Saemien“). Wot lěta 1997 wuńdźe jónu wob kwartal cyrkwinski časopis Daerpies Dierie z južnosamiskimi, norwegskimi a šwedskimi nastawkami.
Rozhłosowe programy wusyła norwegski statny sćelak NRK dwójce wob tydźeń 15 mjeńšin, a šwedski SR wospjetuje je na slědowacym dnju. Z lěta 1968 eksistuje w gmejnje Snåsa samiska šula (Åarjelsaemien skuvle), hdźež je so samišćina pak najprjedy jenož jako šulski předmjet wuwučowała. Wot spočatka 1990tych lět wuwučuje so južnosamišćina tež jako maćeršćina.
Prěnje rěčespytne wopisanje wozjewi norwegski slědźer Knut Bergsland w lěće 1946 (Røros-lappisk grammatikk). Bergsland bě tež do rozsudneje měry zamołwity za dalše wuwiće južnosamišćiny na spisownu rěč. Najwjetši słownik južnosamiskeje rěče – Südlappisches Wörterbuch (3 zwjazki) šwedskeho rěčespytnika Gustav Hasselbrink – wuńdźe w lětach 1981–1985. Słownikaj za dźensnišu spisownu rěč wuńdźeštej w Norwegskej 1993[2] a w Šwedskej 2007[3].
Wotkazy
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- risten.no – Južnosamiska gramatika
- Giellatekno – Internetowe słowniki, gramatiki a druhe materiale
- Åarjelh Faaroe – južnosamiske wusyłanja norwegskeho staneho sćelaka NRK
- Åarjelsaemien – wusyłanja šwedskeho radija
Nóžki
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- ↑ Statistisk sentralbyrå: Elever med samisk som 1. og 2. språk. Grunnskolen per 1. oktober.
- ↑ Knut Bergsland, Lajla Mattsson Magga: Åarjelsaemien-daaroen baakoegærja = Sydsamisk-norsk ordbok. Oslo, Idut 1993.
- ↑ Per-Martin Israelsson, Sakka Nejne: Svensk-sydsamisk, sydsamisk-svensk ordbok och ortnamn = Daaroen-åarjelsaemien, åarjelsaemien-daaroen baakoegärja jih sijjienommh. Kiruna, Saemiedigkie 2007.
Žórła
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- Knut Bergsland: Sydsamisk grammatikk. Davvi Girji, Kárášjohka 1994, ISBN 82-7374-215-6.
- Knut Bergsland, Gustav Hasselbrink: Sámien lukkeme-gärjá. A. W. Brøgger, Oslo 1957.
- Ella Holm Bull, Knut Bergsland: Lohkede Saemien. Davvi Girji, Kárášjohka 1993, ISBN 82-7374-154-0.
- Gustav Hasselbrink: Südlappisches Wörterbuch = Oårj'elsaamien baaguog'ärjaa, I. Almqvist & Wiksell, Uppsala 1981, ISBN 91-85540-14-5.