Gallišćina
| Tutón nastawk z temu mortwa rěč je po hesle na druhi nastawk podobny. Druhe hesło Gelišćina ma temu žiwa keltiska rěč. |
| mortwa | wot 6. lětstotka | |
| znamjenja a klasifikacija | ||
|---|---|---|
| klasifikacija | Indoeuropske rěče
|
|
| družina pisma | łaćonski alfabet, grjekski alfabet | |
| rěčne kody | ||
| ISO 639-3 (SIL): | ||
Gallišćina[1] bě keltiska rěč, kotraž bu w starowěku w Galliskej[2] rěčana. To su teritorije dźensnišich krajow:
Lepontišćina a galatišćina běštej podobnej rěči, ale so wot někotrych awtorow za narěči matej. Wona je nimo keltiberišćiny hłowne žórło za twjerdźowe keltiske rěče.
Wobsah
Dopokazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Dopokazy gallišćiny su znate w dwěmaj alfabetomaj, a to w grjekskim alfabeće (wot 3. lětstotka před našim ličenjom časa hač do spočatka 1. lětstotka našeho ličenja časa) a we łaćonskim alfabeće (wot kónca prěnjeho lětstotka do Chr. hač do kónca štwórteho lětstotka po Chr.).
Najwažnišej dopokazaj rěče stej Kalender wot Coligny (50–80) a grafiti wot Condetomagos (La Graufesenque, 1. lětstotk). Mało dlěšich tekstow su w łaćonskim alfabeće pisane. Při tym wołojowa plata wot Lezoux wobsahuje něhdźe 50 słowow, mjeztym zo plata wot Chamalières wobsahuje wjace hač 50 a plata wot Larzac samo wjace hač 160 słowow. Najwjace napismow je krótke a wobsahuje nimo mjenow jenož někotre stereotypiske rěčne wobroty.
Rěčne přiznamjenja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Indoeuropski *kw bu w gallišćinje – kaž w druhich tak mjenowanych p-keltiskich rěčach – do *p přeměnjeny, na př. petor- "štyri" (přir. walizisce pedwar, ale irsce ceathair; tež łaćonsce quatuor). Při tym w słowach kaž na př. Epona „konjowa Bohowka“ gallišćina njeje p do b dale přeměniła, kaž na př. walizisce ebol "žrěbjo". Iršćina je c (z *kw) do ch dale přeměniła, kaž na př. each "kóń" (přir. łaćonske equus "kóń").
Na rozdźěl wot kupokeltiskich rěčow wjele kóncowkow buchu wobchowane, kaž tež stary slěd słowow po SVO-šema. Nimo toho nazwukowa mutacija (němsce Anlautmutation) w gallišćinje hišće njeeksistowaše.
Městne mjena[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Mnoholičbne městne mjena zapadneje Europy pochadźa z gallišćiny, kaž na přikład Bordeaux z Burdigalia[3], Wien z Vindobona[3], Genf z Genava[3] a Zürich z Turicon[3]. Samo galliske sufiksy namakaja so w městnych mjenach, kaž na př. -ac w formje -ac w Bretanji (St-Briac), w formje -ai abo -y w sewjernej Francoskej (Virtai, Vitry, Argancy z Argentiacum[4], Orly z Aureliacum[4]) a w formje -ac w juhu (Cognac, Vitrac). Ale tež w Němskej so warianće tutoho sufiksa namakatej, a to -ach a -ich, na př. Andernach z Antunnacum.[4]
Słowoskład[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
Słowoskład gallišćiny je jenož zdźěla znaty.
- allos[5] „druhi“ (přir. irsce eile)
- ater[5] „nan“ (přir. irsce athair)
- aus[5] „wucho“
- bardos[5] „poet“ (přir. irsce bard)
- beber, bibro-'[5] „bobr“
- bekos[5] „pčołka“ (přir. irsce beach)
- beremi[3] „ja njesu“ (přir. irsce beirim)
- briga[5] "hórka" (přir. irsce brí)
- cambios[5] „wuměna“
- carros[5][3] „wóz“ (přir. irsce carr)
- dumno-[5] „swět“ (přir. irsce domhan)
- dunum[5] „hród“ (přir. irsce dún)
- eimu[5] „dźemy“
- epos, eqwos[5] „kóń“ (přir. irsce each)
- giam-[5] „zyma“ (přir. irsce geimhreadh)
- nemeton[5] „swjatnišćo“
- oinos[5] „jedyn“ (přir. irsce aon)
Přikład[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
| galliski tekst | přełožk | |
|---|---|---|
| ΣΕΓΟΜΑΡΟΣ/ ΟΥΙΛΛΟΝΕΟΣ/ ΤΟΟΥΤΙΟΥΣ/ ΝΑΜΑΥΣΑΤΙΣ/ ΕΙΩΡΟΥ ΒΗΛΗ/ΣΑΜΙ ΣΟΣΙΝ/ ΝΕΜΗΤΟΝ (hl. wobraz) Segomaros Ouilloneos tooutious Namausatis eiōrou Bēlēsami sosin nemēton. |
Segomaros, syn Villu, měšćan Nîmesa, je Belisamje tutu swjatnicu wěnował (abo darował).[6] |
Nóžki[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Pawoł Völkel: Prawopisny słownik hornjoserbskeje rěče. Hornjoserbsko-němski słownik. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2005, ISBN 3-7420-1920-1, str. 131, pod hesłom galliski.; Pawoł Völkel: Prawopisny słownik hornjoserbskeje rěče. Hornjoserbsko-němski słownik. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2005, ISBN 3-7420-1920-1, str. 131, pod hesłom Galliska. (W słowniku stej jenož słowje za gallisch a Gallien, tak zo tuta forma so analogisce po druhich mjenach rěčow twori.)
- ↑ Pawoł Völkel: Prawopisny słownik hornjoserbskeje rěče. Hornjoserbsko-němski słownik. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2005, ISBN 3-7420-1920-1, str. 131, pod hesłom Galliska.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Hlej při Cherpillod
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Hlej Maier, strona 96, pod hesłom Ortsnamen
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 Hlej při Wordgumbo
- ↑ Bernhard Maier: Kleines Lexikon der Namen und Wörter keltischen Ursprungs, Verlag C.H.Beck, München 2003, ISBN 3-406-49470-6, str. 16.
Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- André Cherpillod: Monato. Nr. 6, Flandra Esperanto-Ligo, 1998, ISSN 0772-456-X, La galla, ĉu malaperinta?, str. 16 a 17 (http://www.esperanto.be/fel/mon/006035.html). (eo)
- Harald Haarmann: Lexikon der untergegangenen Sprachen. Verlag C.H.Beck, 2002, ISBN 3-406-47596-5, str. 74-75. (něm.)
- Helmut Glück (Wud.): Metzler Lexikon Sprache. J.B. Metzler, Stuttgart, Weimar 1993, ISBN 3-476-00937-8, str. 203. (něm.)
- Bernhard Maier: Kleines Lexikon der Namen und Wörter keltischen Ursprungs. Verlag C.H.Beck, München 2003, ISBN 3-406-49570-6. (něm.)
- W.B. Lockwood: Überblick über die indogermanischen Sprachen. Gunter Narr Verlag, Tübingen 1979, ISBN 3-87808-100-6, str. 76-78, 96. (něm.)
Eksterne wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Lisćina galliskich słowow při Wordgumbo (jendź.)
- Nastawk při indoeuro.bizland.com (jendź.)
| kupske keltiske rěče | goidelske (gelske) rěče | iršćina - manšćina† - skotska gelšćina |
| britanske rěče | bretonšćina - kornišćina - kumbrišćina† - walizišćina | |
| twjerdźowe keltiske rěče | galatšćina† - gallišćina† - keltiberišćina† - lepontšćina† - norišćina† | |
| † mortwe |