Cycawkowe rostliny
 |
|
| Babyduška (Thymus) | |
| systematika | |
|---|---|
| Domena | Eukaryoty |
| Swět | Rostlinstwo |
| Eudikotyledony Jadrowe eudikotyledony |
|
| Asteridy Euasteridy I |
|
| porjad: | (Lamiales) |
| swójba: | Cycawkowe rostliny |
| wědomostne mjeno | |
| Lamiaceae | |
| L. | |
| Podswójby | |
Cycawkowe rostliny (Lamiaceae abo Labiatae) su swójba symjencowych rostlinow. Druhej serbske mjenje stej hubičkate kwěty[1] a hubkowcy[2].
Wobsah |
Wopis [wobdźěłać]
Móže so čłony tuteje rostlinskeje swójba často na podkładźe charakteristiskich "hubičkatych kwětow" spóznawać. Wone so wuzběhuja přez "hornja huba" (často so wróćo tworjena) a "delnja huba" kćenja; zwjetša su wot 5 kćenjowych łopješkow dwě k hornjej hubje a tři k delnjej hubje zarostowane. Podobne typy kćenja tež wustupuja w druhich swójbach porjada (Lamiales). Runje tak njeje na hubičkatych kwětach wobmjezowany štyrihranity stołpik.
Kćenjowa formula:
![\downarrow \; K_{(5)} \; [C_{(5)} \; A_{4-2}] \; G_{\underline{(|2)}}](http://upload.wikimedia.org/math/a/7/f/a7fbb3ea1956b499197121df34657763.png)
| = rozdźělenje přez dodatne dźělenske sćěny.
Najčasćišo lisćowe łopjena su napřećostejne. Dwusplažne kćenja su zygomorfowe a najčasćišo pjećličbne. Jenož eksistuje jed stamenski kružk. Płódnik je hornje stejacy.
Za čas zrałosće so wuwiwaja štyri tak mjenowane Klausen (płody).
Wužiwanje [wobdźěłać]
Wjele rostlinskich družinow tuteje swójby so wuzběhuja přez aromatiske wolije, dla kotrychž wone bu často kaž korjeninske rostliny wužiwane. Wjace hač 60 rodow tuteje swójby so sadźeja jenož w měrnych regionach a wjele družinow - na při. mjetlički (Mentha), bazlik (Ocimum basilicum), lěwanćik (Lavandula) abo želbija (Salvia) - bu přemysłownje plahowane. Dwě Pogostemon-družinje z južneje Azije, (Indiski Patschuli a Jawaniski Patschuli), dawataj Patschuli-wolij, kotryž je hódnotny zakładna maćizna za ćežke parfimy. Někotre družinow hubičkatych kwětow maja přećiwo tomu skerje regionalnu wažnosć. Gliedkräuter (Sideritis) słuža w wuchodnym srjedźnomórskim regionje kaž čajowe zelo. W Iranje so korjeni joghurt z Ziziphora a w Indiskej a juhowuchodnej Aziji słuža boblije wot Coleus rotundifolius kaž narunanje za běrny.
-
Běła cycawka
-
Thymus vulgaris
-
bazlik
Systematika [wobdźěłać]
Synonymy za Lamiaceae Martinov a Labiatae Juss., nom. cons. su: Aegiphilaceae Raf., Chloanthaceae Hutch., Dicrastylidaceae J.Drumm. ex Harv., nom. nud., Menthaceae Burnett, Nepetaceae Bercht. & J.Presl, Salazariaceae F.A.Barkley, Scutellariaceae Döll, Symphoremataceae Wight, Viticaceae Juss.. [3]
Swójba je rozčłonkowana do sydom podswójbow.
Podswójba Lamioideae [wobdźěłać]
Z 63 rodami a 1210 družinami
- Achyrospermum Blume
- Acrotome Benth. ex Endl.
- Ajugoides Makino
- Alajja Ikonn.
- Anisomeles R.Br.
- měrnica[4][5] (Ballota): z wokoło 35 družinami
- čorna měrnica (Ballota nigra)
- Bostrychanthera Benth.
- Brazoria Engelm. ex A.Gray
- Chaiturus Willd.
- Chamaesphacos Schrenk
- Chelonopsis Miq.
- Colebrookea Sm.
- Colquhounia Wall.
- Comanthosphace S.Moore
- Craniotome Rchb.
- Eremostachys: wokoło z 50 - 60 družinami
- Eriophyton Benth.
- zabrij[6] (Galeopsis): z wokoło 10 družinami
- kałaty zabrij (Galeopsis tetrahit)
- lěsny zabrij (Galeopsis Galeopsis bifida)
- mjechki zabrij (Galeopsis pubescens)
- pěskowy zabrij (Galeopsis ochroleuca)
- pyšny zabrij (Galeopsis speciosa)
- rólny zabrij (Galeopsis ladanum)
- sywny zabrij (Galeopsis segetum)
- wuski zabrij (Galeopsis angustifolia)
- Gomphostemma Wall. ex Benth.
- Haplostachys Hillebr.: z wokoło 5 družinami
- Hypogomphia Bunge
- Isoleucas O.Schwartz
- Lagochilus Bunge ex Benth.
- Lagopsis (Bunge ex Benth.) Bunge
- Lamiophlomis Kudô
- cycawka[7][8] (Lamium): z wokoło 40 družinami
- běła cycawka (Lamium album)
- čerwjena cycawka (Lamium purpureum)
- mała cycawka (Lamium amplexicaule)
- płótna cycawka (Lamium maculatum)
- srěnja cycawka (Lamium mollucellifolium)
- wutřihana cycawka (Lamium incisum)
- žołta cycawka abo złota cycawka (Lamium galeobdolon)
- Leonotis: z wokoło 30 družinami
- Leonurus: z 3 družinow
- Leucas: z wokoło 100 družinami
- Leucosceptrum Sm.
- Leucophae Webb & Berthel.
- Macbridea Elliott
- Marrubium: z wokoło 40 družinami
- Melittis L.
- Metastachydium Airy Shaw ex C.Y.Wu & H.W.Li
- Microtoena Prain
- Moluccella L.
- Notochaete Benth.
- Otostegia Benth.
- Panzerina Soják
- Paralamium Dunn
- Paraphlomis Prain
- Phlomidoschema (Benth.) Vved.
- Phlomis: z wokoło 100 družinami
- Phyllostegia Benth.: z wokoło 32 družinami
- Physostegia Benth.
- de:Gelenkblume (Physostegia virginiana)
- Pogostemon: z wokoło 60 družinami
- Prasium L.
- de:Großer Klippenziest (Prasium majus)
- Pseuderemostachys Popov
- Pseudomarrubium Popov
- Rostrinucula Kudô
- Roylea Wall. ex Benth.
- Sideritis: z wokoło 140 družinami
- Stachyopsis Popov & Vved.
- Přeslička[9][10] (Stachys): z wokoło 300 družinami, nětko wobsahuje družiny něhdyšeho roda bukwica (Betonica)
- wšědna bukwica (Stachys officinalis, prjedy Betonica officinalis)
- Stenogyne: z wokoło 20 družinami
- Sulaimania Hedge & Rech. f.
- Suzukia Kudô
- Synandra Nutt.: z jedničej družinu:
- Synandra hispidula (Michx.) Baill.
- Thuspeinanta T.Durand
- Warnockia M.W.Turner
- Wiedemannia Fisch. & C.A.Mey.
Podswójba Nepetoideae [wobdźěłać]
Z 105 rodami a 3675 družinami. Tu je jenož wuběrk. Hlej Nepetoideae:
- Płónčik[11][12] (Acinos): wokoło z 10 družinami
- Calamintha: z wokoło 6 - 10 družinami
- Čisćica[13] Clinopodium: z wokoło 20 družinami
- Wšědna čisćica (Clinopodium vulgaris)
- Coleus: z wokoło 90 - 150 družinami
- Dracocephalum: z wokoło 70 družinami
- Glechoma: z wokoło 8 - 12 družinami
- Hyptis: z wokoło 350 - 400 družinami
- Hyssopus: z wokoło 15 družinami
- Isodon: z wokoło 100 družinami
- Lawendel[15] (Lavandula), tež lěwanćik: z wokoło 25 družinami
- Dabrečk[16][17] (Lycopus): z wokoło 10 bis 30 družinami
- Melisa[18] (Melissa): z 4 družinami
- Mjatwički[19][20] (Mentha): z wokoło 30 družinami
- Micromeria: z wokoło 70 družinami
- Monarda
- Kocornik[21][22] (Nepeta): z wokoło 250 družinami
- Bazlik[23] (Ocimum), tež bazilik[24]: z wokoło 60 družinami
- Bazlik (Ocimum basilicum)
- Tosta (Origanum): z wokoło 15 - 20 družinami, přikłady:
- Jězončik[27][28] (Prunella): z 7 družinami
- Rosmarinus
- Želbija[31][32] (Salvia): z wokoło 900 - 1100 družinami
- Popricy[33][34] (Satureja): z wokoło 30 družinami
- Solenostemon
- Solenostemon scutellarioides
- Babyduška[35][36][37] (Thymus): z wokoło 300 družinami
- Madźarska babyduška (Thymus pannonica)
- Pěskowa babyduška (Thymus serpyllum)
- Prawa babyduška (Thymus vulgaris)
- Wšědna babyduška (Thymus pulegioides)
- Ziziphora: z wokoło 25 - 30 družinami
Podswójba Ajugoideae [wobdźěłać]
Z 24 rodami a 1115 družinami
- Aegiphila: wokoło z 120 družinami
- zběhowc[38][39] (Ajuga): z 40 - 50 družinami
- japanski zběhowc (Ajuga japonica)
- jehłancojty zběhowc (Ajuga pyramidalis)
- kosmaty zběhowc (Ajuga genevensis)
- łažawy zběhowc (Ajuga reptans)
- ležacy zběhowc (Ajuga decumbens)
- žołty zběhowc (Ajuga chamaepitys)
- Clerodendrum: wokoło z 400 - 500 družinami
- Rotheca: wokoło z 50 - 60 družinami
- dubčica[40][41] (Teucrium): wokoło z 250 družinami
Podswójba Scutellarioideae [wobdźěłać]
Z 5 rodami a 380 družinami
- Scutellaria: wokoło z 360 družinami
Podswójba Prostantheroideae [wobdźěłać]
Z 16 rodami a 317 družinami
- Hemigenia: wokoło z 50 družinami
- Pityrodia: wokoło z 45 družinami
- Prostanthera: wokoło z 100 družinami
Podswójba Symphorematoideae [wobdźěłać]
Z 3 rodami a 27 družinami
- Symphorema
Podswójba Viticoideae [wobdźěłać]
Z 10 rodami a 376 - 526 družinami
- Premna: wokoło z 200 družinami
- Vitex: wokoło z 250 družinami, přikład:
- Vitex agnus-castus.
Fylogenetiska klasifikacija [wobdźěłać]
Nóžki [wobdźěłać]
- ↑ W internetowym słowniku: Lippenblütler
- ↑ Jurij Kral: Serbsko-němski słownik, Domowina-Verlag, Bautzen, 2003, ISBN 3-7420-0313-5, strona 122
- ↑ Eintrag bei GRIN.
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 255
- ↑ W internetowym słowniku: Schwarznessel
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 624
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 63
- ↑ W internetowym słowniku:
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 390
- ↑ W internetowym słowniku: Ziest
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 335
- ↑ W internetowym słowniku: Quendel
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 69
- ↑ W internetowym słowniku: Ysop
- ↑ W internetowym słowniku: Lavendel
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 77
- ↑ W internetowym słowniku: Wolfstrapp
- ↑ 18,0 18,1 W internetowym słowniku: Melisse
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, stronje 262 a 260
- ↑ W internetowym słowniku: Minze
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 198
- ↑ W internetowym słowniku: Katzenminze
- ↑ W internetowym słowniku: Basilikum
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 38
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 520
- ↑ W internetowym słowniku: Dost
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 180
- ↑ W internetowym słowniku: Braunelle
- ↑ 29,0 29,1 Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 426
- ↑ 30,0 30,1 W internetowym słowniku: Rosmarin
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 672
- ↑ W internetowym słowniku: Salbei
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 356
- ↑ W internetowym słowniku: Bohnenkraut
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 33
- ↑ W internetowym słowniku: Feldkümmel
- ↑ W internetowym słowniku: Thymian
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 648
- ↑ W internetowym słowniku: Günsel
- ↑ Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 104
- ↑ W internetowym słowniku: Gamander
Žórła [wobdźěłać]
- Kral, Jurij: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica serbska, Budyšin (1927)
- Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
- Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)
Eksterne wotkazy [wobdźěłać]
- Krótke wopisanje swójby. (něm.)
- Swójba Lamiaceae w florje Chinskeje. (jendź.)
- Swójba Lamiaceae pola APG II. (jendź.)
- Swójba Lamiaceae pola Delta. (jendź.)
