Łučna žerchwica

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije

Dźi do: Nawigacija, Pytać
Łučna žerchwica
Pinksterbloem.jpg
Łučna žerchwica (Cardamine pratensis)
systematika
Domena Eukarioty
Swět Rostlinstwo
klasa: (Rosopsida)
podklasa: (Rosidae)
porjad: (Brassicales)
swójba: křižnokwětne rostliny (Brassicaceae)
ród: Žerchwica[1][2] (Cardamine)
družina: Łučna žerchwica
wědomostne mjeno
Cardamine pratensis
L.
Projektowa strona Wikipedija:Projekt za botaniku
Wobdźěłać

Łučna žerchwica[1][3] (Cardamine pratensis) je družina z roda žerchwicow a słuša k swójbje křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae). Dominuje ze swojimi běłymi do cunjo róžojtymi kćenjemi wot kónca apryla do srjedź meje wobraz płódnych włóžnych łukow.

Dalše serbskej mjeno je dźiwja žerchej[3].

Wobsah

[wobdźěłać] Mjena

Botaniske pomjenowanje Cardámine praténsis zestaji so z grjekskeho κάρδαμων (kardamon) = žerchej a łaćonskeho pratensis, štož hodźi so přełožić z „na łukach rosćace“. Jako jara rozšěrjena a napadna kwětka wobsedźi łučna žerchwica regionalnje wšelake mjena, na př.: rytowane zelo, rytawka (Rězak).

[wobdźěłać] Wopisanje

Łučna žerchwica je wjacelětna, zelišćowa (to rěka, zo wona njezdrjewi) kwětka, kotraž z krótkim pjenkom w pódźe zymu přetraje. Rostliny tworja nisku łopjenatu rozetu, z kotrejež wurosće 15 do 60 cm wysoka, kulojtna, prózdna tyčka (žerdka).

Kćenja su dwusplažne a wobsteja ze štyrjoch krónowych łopješkow a šěsć žołtych próšnych łopješkow, kotrež su něhdźe tři króć tak dołhe kaž štyri zelene keluškowe łopješka. Krónowe łopješka su běłe do słabje róžojteho a maja ćmowe žiłki. Při dešćiku a w ćěmnoće pochila so tyčki a kćenja so zawrěja.

Łučna žerchwica kćěje wot apryla do junija.

Płody su truki ze skupiny kapslowych płodow. Wone maja štabikowu formu z přeměrom wot jednoho milimetra a su 2 do 5,5 centimetrow dołhe.

[wobdźěłać] Žiwjenski rum

Łučna žerchwica jewi so we wšelakorych biotopach wot Europy hač do arktiskeho, klimoweho pasma w sewjernej Aziji a Americe. Słuša k srjedźoeuropskim rostlinam, kiž so jara husto jewja. Rosće na tučnych a włóžnych łukach a w rěčnych (niwowych) lěsach we wysokosći hač do 1700 m nad mórskej hładźinu. Wobdźěłanje włóžnych łukow polěkuje rozpřestrěću tuteje družiny.

[wobdźěłać] Wužiwanje jako zežiwidło

Młode łopješka, kotrež so před kćěwom zešćipaja, a młode schadźenki hodźa so jěsć a słodźa podobnje kaž žerchej a tróšku wótrje. Wužiwaja so w solotwjach, zelowych poliwkach a jako korjeniny za twaroh a čerstwy twarožk.

[wobdźěłać] Žerchwjawa zerjawka a pěnowka

Žerchwjawa zerjawka sedźi na łučnej žerchwicy.

Zhromadnje z kobołkowym zelom je dźiwja žerchwica cyroba za husańcu žerchwjaweje zerjawki (Anthocaris cardamines). Žerchwjawa zerjawka, kotraž dźiwju žerchwicu tež jako nektarowu rostlinu wužiwa, wotpołoži swoje jeja zwjetša na delnjej stronje łopjenow. Husańcy žeru na rostlinach do julija abo awgusta, zakukla so potom do kuklenkow a přetraja tak zymu.

Tohorunja liči pjeć do šěsć milimetrow dołha wšelako barbna žerchwjawa pěnowka (Philaenus spumarius) k insektam, kiž su na łučnej žerchwicy žiwe. Žerchwjawe pěnowki su na zelišćowych rostlinach žiwe, kotrychž brěčku wone cycaja. Wotpołoža na swojich hosćićelskich rostlinach tež swoje jeja, z kotrychž so w aprylu a w meji larwy lahnu, kiž tohorunja rostlinowu brěčku cycaja. Larwy wotedaja z anusa bělkowiny wobsahowacu židkosć. Do židkosće klumpaja woni powětr a tak nastanje pěna (ješć). Pěna škita larwy, kotrež w njej sedźa, před njepřećelemi a spožči trěbnu ćopłotu a włóžnotu za dalewuwiće. Tute napadne ješćowe hnězda su přičina za němske pomjenowanje rostliny Wiesenschaumkraut.

žerchwjawa pěnowka (Philaenus spumarius)

[wobdźěłać] Kwětka lěta 2006

Łučnu žerchwicu wuzwolichu za kwětku lěta 2006. Załožba škit přirody Hamburg a załožba za škit wohroženych rostlinow wopodstatni rozsud za tutu so hišće poměrnje husto jewjacu rostlinu z tym, zo ma so z wuzwolenjom na to pokazać, zo je žiwjenski rum łučneje žerchwicy biotop włóžna łuka w přiběracej měrje wohroženy.

W Saksko-Anhaltskej a Mecklenburgsko-Předpomorskej je so wobstatk na łučnej žerchwi hižo tak jara redukował, zo ma status 3 na čerwjenej lisćinje wohroženych družinow.

[wobdźěłać] Noty

  1. ↑ 1,0 1,1 Prawopisny słownik, Hornjoserbski słownik, ISBN 3-7420-1920-1, strona 673
  2. ↑ W internetowym słowniku: Schaumkraut
  3. ↑ 3,0 3,1 W internetowym słowniku: Wiesenschaumkraut

[wobdźěłać] Žórła

  • Aichele, D., Golte-Bechtle, M.: Was blüht denn da: Wildwachsende Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos Naturführer (1997)
  • Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005.
  • Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
  • Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
  • Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
  • Němska wikipedija

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije