Mongolske rěče

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Mongolske rěče
Geografiske
rozšěrjenje
:
Mongolska; Burjatska a Kalmykska (Ruska Federacija): Znutřkowna Mongolska (Chinska)
Genetiska
klasifikacija
:

Altajske rěče (diskutowana)
 Mongolske rěče

Podskupiny:
Zapadomongolske rěče
Wuchodomongolske rěče


Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg
Rěče we swěće: Mongolske rěče maja swětłozelenu barbu
Linguistic map of the Mongolic languages.png

Mongolske rěče tworja w Aziji (předewšěm w Mongolskej, w Chinje a Ruskej, jednotliwa rěč tež w Afghanistanje) rozšěrjenu rěčnu swójbu wot něhdźe 15 poměrnje blisko přiwuznych rěčow z něhdźe 7,5 milionami rěčnikow. Wone so po słowoskładźe jara njerozeznawaja, přećiwo tomu sylnišo po morfologiji a syntaksy.

Mongolske rěče jako podskupina altajskich rěčow[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Mongolske rěče buchu často do genetiskeho zwiska z tunguziskimi a turkowskimi rěčemi stajene a z tymi jako „altajsku rěčnu swójbu“ zjimane. Bjezdwěla wobstajace typologiske a leksikaliske přezjednosće mjezy mongolskimi, tunguziskimi a turkowskimi rěčemi so móžeja tola tež přez wzajomne wobwliwowanje dla rěčnych kontaktow město přez genetiku přiwuznosć wujasnjować. Prašenje genetiskeje jednosće altajskich rěčow je w historiskej linguistice dale dwělomne.

Wažne rěče[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Jenička mongolska rěč z wjace hač milionom rěčnikow je

  • Mongolšćina z 5–6 milionami rěčnikow: (Wonkowa) Mongolska (z toho 2,5–3 miliony Chalcha-dialekt), China (Znutřkowna Mongolska)

Dalše wjetše mongolske rěče su:

Klasifikacija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Genetika jednosć mongolskich rěčow je cyle njezwadna, wězo bu nutřka struktura tuteje rěčneje swójby – předewšěm tež dla relatiwnje wulkeje podobnosće najwjetšich rěčow, kotrež k wotmjezowanskim problemam wjedźu - na kóždy pad žiwje diskutowana. Tradicionelna klasifikacija do zapadneho a wuchodomongolskeho hłowneje hałuzy, kaž tež do zbytnej kategorije tak mjenowanych nakromnych rěčow bě bjezwuwzaćnje arealnje město genetisce motiwizowana, při tym aktualnej pak nic historiske rozšěrjene rěčow buchu za zakład brało.

Předležeca sylnišo genetisce orientowana klasifikacija bazuje předewšěm na V. Rybatzki, Intra-Mongolic Taxonomy. z J. Janhunen (ed.), The Mongolic Languages. (2003). Ke klasifikaciji bu wobjim leksikaliskich zhromadnosćow jednotliwych rěčow wobkedźbowany.

  • Mongolske (15 rěčow, 7,5 Mio rěčnikow)
    • Dagur (Sewjerowuchodne Mongolske)
      • Dagur (alternatiwnje Dahur, Tahur, Daur, Dahuren; naslědnistwowa rěč Khitan) (100 tysac)
      • Khitan(rěč hač do 12. lětstotka chinskeje Liao-dynastije)
    • Burjat (Sewjerne Mongolske)
      • Chamnigan (Mongol-Chamnigan) (2–3 tysac) (bilingual mongol.-tungus.)
      • Burjatšćina (Buryat, Buryaad) (450 tysac)
    • Chalcha-Ojrat (Centralne Mongolske)
      • Chalcha-Ordos
        • Mongolšćina (5–6 Mio)
          • Džerim-dialektowa skupina: Chorčin, Džasagtu, Džarut, Džalajt-Dörbet, Gorlos
          • Džuu-Uda-skupina: Aru Chorčin, Baarin, Ongniut, Najman, Aochan
          • Džosotu-skupina: Charačin, Tümet
          • Ulaan-cab-skupina: Čachar, Urat, Darchan, Muumingan, Dörben Chüüched, Chešigten
          • Šilingol-skupina: Üdzümčin, Chuučid, Abaga, Abaganar, Sönöd
          • Dialektowa skupina wonkowneje Mongolskeje: Chalcha, Chotogojt, Darchat, Congol, Sartul, Dariganga
        • Ordos (Urdus) (100 tysac)
      • Oirat-Kalmyk
    • Shira Yugur (Juho-centralne Mongolske)
      • Shira Yugur (Sarygh Yughur, Dongbu Yugu, Ost-Yughur, Nggar) (3 tysac, etnisce 6 tysac)
    • Monguor-Santa (Juhowuchodne Mongolske)
      • Mongghuol (Huzhu Mongghul, Monguor, Tu) (150 tysac, etnisce 200 tysac)
      • Mangghuer (Minhe Mangghuer) (25 tysac)
      • Bonan (Bao'an, Paoan, Paongan) (6 tysac)
      • Kangjia (0.4 tysac) (hakle w 1990-tych lětach wotkrywana)
      • Santa (Sarta, Dongxiang, Tungxiang, Tung) (250 tysac)
    • Moghol (Juhozapadne Mongolske)
      • Mogholi (Moghol) (200 rěčnikow, etnisce tři tysac)

Geografiske rozšěrjenje po statach[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Mongolske rěče su w Mongolskej, Chinje, Ruskej a Afghanistanje rozšěrjene. Slědowaca tabela pokaza rozšěrjenje rěčow z aktualnymi ličbami rěčnikow w jednotliwych krajach.

Mongolske rěče – rozšěrjenje po statach
Rěč Ličba rěčnikow Rozšěrjena w slědowacych krajach
DAGUR
Dagur 100 tysac China (Nutřkowna Mongolska, Xinjiang)
BURJAT
Burjatšćina 450 tysac Ruska 320 tysac, China 65 tysac, Mongolska 65 tysac
Chamnigan 3 tysac Ruska (Transbaikalny region) bilingual mongol.-tungusisch
CHALCHA-OJRAT
Mongolšćina 5-6 Mio Mongolska 2.5 Mio (předewšěm Chalcha), China (Nutřkowna Mongolska) 3-3.5 Mio
Ordos (Urdus) 100 tysac China (Nutřkowna Mongolska)
Ojratišćina 350 tysac Mongolska 200 tysac, China 150 tysac
Kalmykišćina 180 tysac Ruska (Republika Kalmykiska)
SHIRA-YUGUR
Shira Yugur 3 tysac China (Gansu)
MONGUOR-SANTA
Mongghuol (Monguor) 150 tysac China (Qinghai)
Mangghuer 25 tysac China (Qinghai)
Bonan (Paoan) 6 tysac China (Qinghai, Gansu)
Kangjia 0.4 tysac China (Qinghai) hakle w 1990-tych lětach wotkrywana
Sarta (Dongxiang) 250 tysac China (Gansu)
MOGHOL
Mogholi 0,2 tysac Afganistan (pola Herata)

Leksikaliske přirunanje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Zo najwjetše mongolske rěče relatiwnje blisko hromadźe přiwuzne su, pokazaja slědowace słowne runicy ze zakładneho słowoskłada najwažnišich modernych mongolskich rěčow. Přidatnje je protomongolska abo staromongolska forma a forma literariskeje Mongolšćiny (wot 12. lětstotka w ujguriskim wertikalnym pismje traděrowana, w 17. lětstotku fiksěrowana). Formy dźensnišich mongolskich rěčow su date w fonetskej transkripciji.

Woznam Proto-
Mongol.
Spis.
Mongol.
Mongolšćina Chamniganšćina Burjatšćina Kalmykšćina Baoanšćina Monguoršćina Daguršćina Juguršćina
hora *ahula aγula /ʊːl/ /ɔːla/ /ʊːlə/ /uːl/ /uːla/ /ula/ /aul/ /ʊːla/
starši bratr *aka aqa /ax/ /aka/ /axə/ /ax/ /aqa/ /aqa/ /ak/ /aka/
běły *čagahan čaγan /tsagaːŋ/ /tsagaːn/ /sagan/ /tsagan/ /tʃixaŋ/ /tʃiqaːn/ /tʃikan/ /tʃɤkaːn/
wucho *čikin čiki(n) /tʃix/ /tsiki/ /sexən/ /tʃikn/ /tʃixaŋ/ /tʃiki/ /tʃikʲ/ /tʃkɤn/
čerwjeny *hulahan ulaγan /ʊlaːŋ/ /ʊlaːn/ /ʊlaːn/ /ulan/ /hulaŋ/ /xulaːn/ /xulan/ /hlaːn/
wopuš *sehül segül /suːl/ /heːl/ /huul/ /syl/ /sel/ /suːl/ /sɤulʲ/ /syːl/
žołty *sira sira /ʃar/ /hira/ /ʃarə/ /ʃar/ /ʃira/ /ʃira/ /ʃar/ /ʃra/

Rěčne periody a pismowe systemy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Rozdźěluja so Mongolske rěče historisce do slědowacych periodow:

  • Staromongolska rěč – Mongolska rěč před 13. lětstotkom

Staromongolšćina steji hišće blisko Proto-Mongolšćiny, konstrukta protorěče, z kotrychž su wšě mongolske rěče wuchadźałe. Wobsahuje mnoholičbne turkowske a mongolske (?) požčonki a bu tež wot Chinšćiny Tang-dynastije wobwliwowana. W tutym času bu wot mongolskich Khitanow, kotrež Liao-dynastiju załožowana, swójske pismo wuwiwała. Tute słužiłe potom jako bazu za samostatne pismo tunguziskich Dźurdźenow (němsce Dschurdschen) a tež jako bazu Mandźurskeho pisma. Na kóncu staromongolskeje periody bu wertikalne ujguriske pismo wot Mongolow přejimałe.

  • Srjedźomongolska rěč – Mongolska rěč wot 13. hač do spočatka 17. lětstotka

Srjedźna Mongolšćina je w tekstach w chinskej transkripciji wobchowowana (najwažniši tekst je „Tajne stawizny Mongolow“, něhdźe 1240), ale tež w tibetiskim Phags-Pa-pismje a dwurěčnych glosarach. Najstarši wobchowowany pismowy dopokaz wot něhdźe 1225 je tola kamjeń Yisüngge, nefy Tšingis Chana. Na kóncu tuteje periody so konwertowanje Mongolow k (tibetiskim) buddhizmej (w 17. lětstotku) stało. Tohodla bu wjele přiłožkow z Tibetišćiny abo Sanskrita publikowane a buddhistiske terminusy do Mongolšćiny přijimane abo přiłožene.

W srjedźomongolskim času započina diferencowanje mongolskich narěčow, kotrež so su pozdźišo k dźensnišim mongolskim rěčam wuwiwałe.

  • Moderne Mongolske rěče – Mongolske rěče wot 17. lětstotka

W 17. lětstotku so stało přechod k modernej rěčanej rěči, ale tež fiksěrowanje klasiskeje pismoweje rěče, kotraž na staro- a srjedźomongolskich stopjenja wróći. Rěčane formy Mongolšćiny so su wot pismoweje rěče jara daloko zdalowachu.

Rěčna charakteristika[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Typologiske přiznamjenja[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Typologisce maja mongolske rěče wulku podobnosć z woběmaj druhimaj skupinomaj altajskich rěčow (Turkowske a Tunguziske). Tute přiznamjenja su tuž do dalokeje měry hromadźe altajske a so zdźěla tež pola uralskich a paleosibiriskich rěčow (hlej Altajske rěče) namakaja.

Najwažniše typologiske charakteristiki mongolskich rěčow su:

  • Srěnjowulke foneminwentary a jednora złóžkowa struktura, lědma konsonantowe clustery. Regularnje sydom wokalow („turkowski“ je z *i spadnył). Wokale so móžeja po jich městnje artikulacije (prědku/zady), kulojćenje (kulojćeny/njekulojćeny) a wysokosći (wysoki/hłuboki) rozdźělować. Tuta klasifikacija je za wokalnu harmoniju wot rozsudneho wuznama.
městno artikulacije prědku zady
kulojćenje njekulojćeny kulojćeny njekulojćeny kulojćeny
wysoki i ü u
hłuboki e ö a o
  • wokalna harmonija mjezy poslednim wokalom kmjena a slědowacym sufiksom, kotraž na rozdźělne wokalne opozicije wotpočuje, předewšěm na městno artikulacije „prědku/zady“ („Palatalna wokalna harmonija“). Přikładaj: mal-iyar „ze skotom“ (instr.), köl-iyer „z nohu“ (instr.). Někotre mongolske rěče, na př. Mogholi a Monguor, su wokalnu harmoniju zhubiłe.
  • pospochi aglutinatiwnu słowotwórbu a fleksiju, a drje nimale ekskluziwnje přez sufiksy. Kóždy morfem ma specifiski woznam a gramatisku funkciju a je – wothladane wot žadanjow wokalneje harmonije – njepřeměnjomny.
  • Adjektiwy so w modernych mongolskich rěčach njeflektěruja, njepokazaja žadnu konkordancu z jich wobmjezowacym słowom, kotremuž wone předchadźu. (Wězo maja starše rěčne stopjenja zbytki konkordancy w numerusu a genusu.)
  • Při wužiću kwantificěrowadłow (ličbniki, podaća mnóstwa) wupadnje pluralowe markěrowanje.
  • Njeeksistuja žadne artikle.
  • Njeeksistuja žadyn gramatiski genus, tež nic při pronomenach.
  • Wažnje za mongolske rěč je koncept konwerbow (poprawom participy), kotrež so jako narunanje za pódlanske sady wužiwaja. Při tym deleka přikłady z Chalcha.
  • Werb steji na kóncu sady, normalna sadoslěd je SOV (subjekt-objekt-werb).

Nominalne tworjenje[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Nomina mongolskich rěčow maja kategorije numerus (singular/plural) a pad (sydom padow), kotrejž so přez přiwisowane pluralowe resp. padowe markěrowadłaj markěrujetej. Pluralowe markěrowadła steja před padowymi markěrowadłami. Wobaj sufiksaj podležitej wokalnu harmoniju.

Pluralowe tworjenje so na přikładźe klasiskeje spisowneje rěče pokaza. Pluralowe markěrowadła su -nar/-ner (jenož čłowjekojo a bohojo), -ud,-üd a -čud/-čüd a warianty z tych, k tomu bóle zrědka hišće -d a -s.

Přikłady za pluralowe tworjenje w mongolskej spisownej rěči
Woznam Singular Plural
bratr aqa aqa-nar
starša sotra egeči egeči-ner
kniha nom nom-ud
pismo bičig bičig-üd
młodźenc ǰalaγu ǰalaγu-čud
žona büsügüi büsügüi-čüd
pos noqai noqai-nuγud
woł üker üker-nügüd
druhi busu busud
starc ebügen ebüged

Slědowaca tabela pokaza padowe markěrowadła a deklinaciju słowa мал mal „skót“.

Pad Padowy markěrowadło Forma Woznam
Nominatiw mal skót (nom.)
Genitiw -un/-ün, -yin, -u/-ü mal-un skota
Datiw-lokatiw -dur/-dür, -tur/-tür, -a/-e mal-dur skotej, při skoće, k skotej
Akuzatiw -yi, -i mal-i skota (ak.)
Ablatiw -ača/-eče mal-ača wot skota
Instrumental -bar/-ber, -iyar/-iyer mal-iyar zе skotоm, přez skota
Komitatiw -luγa/-lüge, -tai/-tei mal-luγa abo mal-tai (hromadźe) ze skotom

Adjektiwy

Njepřewjedźe žadna změna na započinanym adjektiwje w numerusu a padźe a njeeksistuje žadna konkordanca z wobmjezowacym słowom.

  • ulaγan nom „čerwjena (ulaγan) kniha (nom)"
  • ulaγan nom-ud „čerwjene knihi"
  • ulaγan nom-un „čerwjeneje knihi"

Personalne pronomeny

Pronomeny 3. wosoby pochadźa wot demonstratiwneho pronomena a so rozeznawaja po tym, hač wotpowědna wosoba je daloko abo blisko rěčnika: ene abo tere steji za „wón/wona/wono“ (njeeksistuje ani při pronomenje žadne genusowe markěrowanje). W 1. wosobje plurala mjezy ekskluziwnej a inkluziwnej formu „my“ rozeznawatej.

Personalne pronomeny w nominatiwje su
Wosoba Singular Plural
1 bi bida (inklusiwnje), ba (ekslusiwnje)
2 či ta
3 ene, tere ede, tede

Werbalna morfologija[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Tempus

Pola finitnych formow werba eksistuja jedyn tempus za njezańdźenosć a tři za zańdźenosć, kotrež so přez slědowace sufiksy markěrowaja (serbske přełožki su jenož přibližne):

Markěrowadła finitnych formow mongolskeho werba
Pomjenowanje kóncowka přikład
Praesens imperfecti -mui/-müi, -na(m)/-ne(m) yabumui „du/dźeš/dźe“ atd.

iremüi „přińdu/přińdźeš/přińdźe“ atd.

Praesens perfecti -luγa/-lüge, -la/-le yabuluγa „dźěch/dźěše“ atd.

irelüge „přińdźech/přińdźe“ atd.

Praeteritum imperfecti -ǰuqui/-ǰüküi, -ǰi, -či yabuǰukui, yabuǰi „běch/bě/běše šoł/šła“ atd.

ireǰüküi „běch/bě/běše přišoł/přišła“ atd.

Praeteritum perfecti -ba/-be, -bai/-bei yabuba „sym/sy/je … šoł/šła"

irebei „sym/sy/je … přišoł/přišła"

Tute formy nimaja žadne rozeznawanje wosoby. Přikładaj:

  • tere irebei „wón/wona/wono je přišoł/přišła/přišło" (perfektiw, zańdźenosć)
  • bida nom-i ungši-mui „čitamy knihu“ abo „budźemy knihu čitać"

Negacija

Negacija so pola finitnych formow werba zwjetša přez negacisku partiklu ese zwuraznjuje, kotraž před formu werba steji: tere ese irebei „wón/wona/wono njeje přišoł/přišła/přišło". Pola werbalnych nomenow so partikla ügei wužiwaja, kotraž formje werba slěduje: Manu baγši iregsen ügei „Naš wučer njeje přišoł“.

Imperatiw

Poprawny imperatiw so přez samón kmjen tworja. Nimo toho eksistuja hišće druhe formy, kotrež schodźenki zdwórliwosće a dźerženja zwuraznjuja. Přikłady: yabu „dźi“, yabuγtun „dźi prošu“, yabuγarai „budź tak dobry a dźi“, yabutuγai „njech dźe“.

Werbalne nomeny

Werbalne nomeny z wjetšeho dźěla so wužiwaja k wurazej stawa. Wone so móžeja deklinować a jako predikat hłowneje, atributiwneje abo komplementoweje sady wužiwać. Přikłady: Tere kümün öčügedür iregsen bayina „Tón čłowjek je wčera přišoł“, Bi edür büri miqa idedeg „Ja jěm mjaso kóždy dźeń“, miqa idegči „mjasojědźk“.

Pomjenowanje kóncowka přikład
Nomen futuri -qu(i)/-kü(i) idekü „kiž budźe jěsć, jesć“
Nomen imperfecti -γa/-ge idege „kiž jě, jědźacy“
Nomen perfecti -γsan/-gsen idegsen „kiž je jědł“
Nomen usus -daγ/-deg idedeg „kiž (regularnje) jě, jědźacy“
Nomen actoris -γči/-gči idegči „jědźer“

Konwerby

Konwerby so we wšěch mongolskich rěčach při koordinaciji abo subordinaciji wjacorych sadow wužiwaja. Móžěja so je jako participy wobhladować. Hdy po funkciji maja rozdźělne formy:

Pomjenowanje kóncowka přikład
Converbum conditionale -basu/-besü, -bala/-bele yabubasu „hdyž dźe“
Converbum concessivum -baču/-bečü yabubaču „hačrunjež dźe“
Converbum imperfecti -ǰu/-ǰü, -ču/-čü yabuǰu „dołhož dźe“
Converbum modale -(u)n/-(ü)n yabun „přez to zo dźe“
Converbum perfecti -γad/-ged yabuγad „po tym, zo dźěše“
Converbum terminale -tala/-tele yabutala „doniž njeńdźe“
Converbum abtemporale -γsaγar/-gseger yabuγsaγar „wot toho, zo dźěše“
Converbum contemporale -maγča/-megče yabumaγča „lědma bě šoł/šła“
Converbum successivum -qula/-küle yabuqula „ručež dźe“
Converbum finale -ra/-re yabura „zo bych šoł“
Converbum praeparativum -run/-rün yaburun „dokelž dźěše“

Jednora sekwenca so přez converbum imperfecti započina, jenož posledni werb w tajkej slědźe steji we finitnej formje, na přikład Bi doluγan čaγ-tur bos-ču, örlüge-yin qoγula ide-ǰü, nom ungši-ba. „Stańši z łoža sedmich, snědach a (potom) čitach knihu“

Předčasnosć so přez converbum perfecti wupraje. Přikład: Bida qubčas emüsü-ged, nom-i-ban ungši-mui „Zdrasćiwši, budźemy swoju knihu čitać“


Hlej tež[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Žórła[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

  • Juha Janhunen: The Mongolic Languages. Routledge, London 2003, ISBN 0-7007-1133-3.
  • Nicholas Poppe: Grammar of Written Mongolian. Harrassowitz, Wiesbaden 1974, ISBN 3-447-00684-6.
  • Nikolaus Poppe et al.: Mongolistik [= Hdb. der Orientalistik 1:V:2]. Brill, Leiden 1964.
  • Jan-Olof Svantesson et al.: The Phonology of Mongolian. Oxford University Press, Oxford 2005, ISBN 0-19-926017-6.
  • Hans-Peter Vietze: Lehrbuch der mongolischen Sprache. Enzyklopädie, Leipzig 1974.

Wotkazy[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije