Walizišćina

Cymraeg
Walizišćina

kraje	Waliziska (Zjednoćene kralestwo), Chubut-Tal (Argentinska)
rěčnicy	wjace hač 750.000: Waliziska 611.000, Jendźelska 133.000, Chubut-Tal 25.000, Kanada 3.160, USA 2.655, Nowoseelandska 1.155, Awstralska 1.060
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija	Indoeuropska Keltiska Kupokeltiska Britaniska
oficielny status
hamtska rěč	Wales
rěčne kody
ISO 639-1:	cy
ISO 639-2:	wel
ISO 639-3 (SIL):	cym
Wikipedija
Mapa

Walizišćina (tež kymrišćina, walizisce Cymraeg abo y Gymraeg) je keltiska rěč, kotraž so we Waliziskej, w Jendźelskej při hranicy z Waliziskej a w enklawach po cyłym swěće rěči. Walizišćina je nětko najbóle wužiwana keltiska rěč na swěće. Walizisce rěči wokoło 750 tysac ludźi.

Byrnjež wuznam walizišćiny wot něšto lětdźesatkow woteběrał, je so w lěće 1993 jeje wozroźdźenje stało, hdyž Britiski parlament walizišćinu na samsnu runinu z jendźelšćinu za wužiwanje w běžnym zjawnym žiwjenju staji.

Na rozdźěl wot bretonšćiny je waližišćina hišće jara witalna, dokelž bu přeco hišće wot wjele dźěći jako maćeršćinu nawuknjena a so wot wšěch towaršnostnych worštow rěka. Wuhlady, rěč wobchować, su tohodla relatiwnje dobre, dokelž zo waližišćina hišće nad zwisowacym rěčnym teritorijom disponuje; w někotrych krajnych dźělach, wosebje w sewjerje, staja waliziskorěčnicy tež dźensa hišće wjetšinu, z podźělom wot hač do 70 %. Za čas poslednich dźesać lět je procentualny podźěl rěčnikow konstantnje wostaja, mjeztym zo do toho pomału, ale njepřestawajcy wotewza; absolutna ličba rěčnikow je samo zaso so powyšiše. Wot toho zo Waliziksa na swójskim parlamentom, National Assembly for Wales / Cynulliad Cenedlaethol Cymru, disponuje, buchu naprawy k spěchowanju walizišćiny hišće intensiwane. Nimo toho je walizišćina hordosć a identitu wuskutkowacy element wjele Walizičanow, samo jeli ju sam wjace njewobknježa.

Po ludličenju wot lěta 2001 rěči wokoło 21 % Walizičanow rěč. Limitowane Waliziske znajomosće (na př. jenož čitanske znajomosće) maja něhdźe 8 % wobydlerstwa. Zo wuhlady rěč wobchować pak tak dobre su, ma předewšěm z tym činić, zo jendźelšćina so w měšćanskich regionach waliziskej koncentruje, mjeztym zo nakrajnych regionach, hdźež poměrnje mało ludźi bydla, často hišće přewažacy waliziskorěčne su.

Wurjekowanje

Pozicija formantow pola rěčnika Walizišćiny z Bangor.

Waliziski alfabet wobsahuje slědowace pismiki:

a b c ch d dd e f ff g ng h i j l ll m n o p ph r rh s t th u w y

ch, dd, ff, ng, ll, ph, rh und th so lića jako jednotliwe pismiki a so tež tak při zrjadowanju w słownikach wobjednawaja.

k, q, v, x a z njewustupuja we waliziskich słowach; j so jewi jenož w jendźelskich požčonkach.

• a: a (krótki abo dołhi).
• ae: něhdźe kaž němski ei.
• b: b.
• c: k.
• ch: kaž němski ch w Buch (ženje kaž w ich).
• d: d.
• dd: spěwny th kaž w jendźelskej this.
• e: e, ä (krótki abo dołhi).
• f: kaž w w Němčinje.
• ff: kaž f w Němčinje.
• g: g.
• ng: nimale přeco kaž ng w Ding, jenož wuwzaćnje kaž w Bingo.
• ngh: ng z słyšomnym h.
• h: h.
• i: kaž i (krótki abo dołhi) resp. před wokalemi kaž němski j.
• j: kaž jendźeliski j.
• l: l.
• ll: njespěwny frikatiwny l. (Nastanje, jeli so l a h runočasnje wurjekujetej; wot Jendźelskorěčnikow so často jako thl abo khl słyši.)
• m: m.
• mh: mh ze slědowacym h.
• n: n.
• nh: n ze slědowacym h.
• o: o (krótki abo dołhi).
• oe: něhdźe kaž němski eu.
• p: p.
• ph: kaž f w Němčinje.
• r: sylnje jazykowy spěwny r kaž w Španišćinje.
• rh: sylnje jazykowy njespěwny r z runočasnje wurjekowanym, jasnje słyšomnym h.
• s: njespěwny s.
• si: š.
• t: t.
• th: njespěwny th kaž w jendźelskim thing.
• u: W južnej waliziskej kaž i; w sewjernym waliziskej mjenje bóle kaž y w němskim Pyramide (krótki abo dołhi; = IPA [i]).
• w: kaž němski u (krótki abo dołhi) resp. před wokalemi kaž jendźelski w.
• wy: pak kaž ui pak kaž jendźelski wi w wit abo kaž (britisko-)jendźelski wer w follower.
• y: (1) W jednozłóžkowych słowach a w poslednjej złóžce wot wjacezłóžkowych słowow kaž waliziski u (hlej horjeka). (2) Hewak kaž njepřizwučny němski e w bitte. – Cymry = „Walizičenjo“ (plural) so praji něhdźe kaž kömri.

Wokale móžeja krótke abo dołhe być:

• krótke su
  • wšě njepřizwučne wokale ale tež
  • přizwučne wokale před konsonantowymi skupami (ch, dd, ff, th su pak kóždy króć jednotliwe konsonanty!) a před p, t, c, m, ng; nimo toho jeli buchu z grawisom markěrowane (à, è atd.).
• dołhe su přizwučne wokale před b, ch, d, dd, f, ff, g, s, th, jednorym n, jednorym r; nimo toho jeli buchu z cirkumfleksom markěrowane (â, ê atd.).

Přizwukowanje leži, wot mało wuwzaćow wothladane, na druhej poslednjej złóžce: brénin = „kral“, brenhínes = „kralowka“, breninésau = „kralowki“. Jedne mało wuwzaćow je Cymráeg = „waliziski“.

Literatura

• Britta Schulze-Thulin: Walisisch – Wort für Wort, 192 stronow, Reise Know-How Verlag, ISBN 3-89416-571-5

Keltiske rěče

kupske keltiske rěče	goidelske (gelske) rěče	iršćina - manšćina† - skotska gelšćina
	britanske rěče	bretonšćina - kornišćina - kumbrišćina† - walizišćina
twjerdźowe keltiske rěče		galatšćina† - gallišćina† - keltiberišćina† - lepontšćina† - norišćina†
		† mortwe