Toki Pona

Toki Pona
awtor	Sonja Elen Kisa
lěto	2001
rěčnicy	wjace 20
wosebitosće	Planowa rěč z jeničce 118 bazowymi słowami
klasifikacija	Konstruowana rěč Planowa rěč; ;
družina pisma	łaćonski alfabet
	rěčne kody
ISO 639-1:	-
ISO 639-2:	art (wosebite konstruowane rěče)
ISO 639-3 (SIL):	-
	pok.·disk.·wobdź.

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije

Dźi do: Nawigacija, Pytać

Toki Pona (hornjoserbsce: „dobra rěč“) je planowa rěč. Mjeno rěč je wotwodźene wot pidginskeho słowo toki (wot jendźelskeho talk „rěčeć“) a Esperantorěčneho adjektiwa bona („dobry“).

Planowa rěč bu wot Kanadźanki Sonja Elen Kisa wudźěłana. Toki Pona bu wot jeje w lěće 2001 prěni raz online wozjewjowana. Po rozdźělnych wuprajenjow eksistuja tuchwilu swětadaloko něhdźe 20 hač 30 rěčnikow.

Ličby w Toki Pona su ekstremowy dopokaz za minimalistiski koncept tuteje planoweje rěče. Hewak hač so by snadź wočakować móhł, njeeksistuja žane ličbnik wot jedneho hač dźesać, na kotrychž potom cyły ličbnikowy system natwari. Je so ze zamysłom toho wostajał, zo by wužiće wjetšich ličbnikow poćežało, zo by we mysli daoizma k jednoremu wašnju myslenja so wróćał. cyłkownje eksistuja - jeli so tež nulu wobkedźbuje – jenož štyri ličbniki: 0, 1, 2 a 5.

Cyfra	Ličbnik w Toki Pona	Němsce	Hornjoserbsce
0	ala	nichts	ničo
1	wan	eins	jedyn
2	tu	zwei	dwaj
3	tu wan	zwei eins	dwaj jedyn
4	tu tu	zwei zwei	dwaj dwaj
5	luka	fünf	pjeć
6	luka wan	fünf eins	pjeć jedyn
7	luka tu	fünf zwei	pjeć dwaj
8	luka tu wan	fünf zwei eins	pjeć dwaj jedyn
9	luka tu tu	fünf zwei zwei	pjeć dwaj dwaj
10	luka luka	fünf fünf	pjeć pjeć

Wjetše ličbniki su hišće komplikowano twarjomne, tak zo so za čas rozmołwy rady toho wostaja. Na př. ličbnik 17 so mjenuje „luka luka luka tu“ (= pjeć pjeć pjeć dwaj). „luka“ je připódla prajene tež słowo za ruku.

[wobdźěłać] Natwar rěče

[wobdźěłać] Alfabet

Kisa oficialnje wužiwa pismiki łaćonskeho alfabeta zo by rěč reprezentowała,^[1] z hódnosćemi kotrež so reprezentuja w IPA: p, t, k, s, m, n, l, j, w, a, e, i, o, a u. (Praja, j klinči jako jendźelski y, a wokale su jako w Španišćinje.)

Wulke pismiki so jenož wužiwaja za wosobowe a městne mjena (hlej deleka), nic za prěnje słowo sady. Praja, wone markěruja cuze słowa, nihdy 120 Toki Pona korjenjow.^[2]

Małko entuziastow su druhe pisma za wužiće w Toki Pona adaptowali: Korean Hangul, Tengwar, a sadźbu logogramow wzatu z Unicode, a originalna abugida.

[wobdźěłać] Fonetika

Alfabet wot Toki Pona je na 14 pismikow wobmjezowany. Eksistuje pjeć wokalow a, e, i, o a u a dźewjeć konsonantow j, k, l, m, n, p, s, t a w. Prěnja złóžka słowa so přizwukuje;^[3] nazwukowym wokalom so móže opcionalnje glotalny kluzil započinać.^[4] Njeeksistuja diftongy abo dołhe wokale, ani konsonantowe skupiny, ani ton.

Konsonanty	Labial	Coronal	Dorsalny
Nazal	m	n
Kluzil	p	t	k
Frikatiwny		s
Aproksimant	w	l	j

Wurjekowanske přikłady w Toki Pona

anesi "reptil, łažak, amfibija, dinosawrij, monster"

a e i pi toki pona "a e i Tokipony"

elena "Grjekska"

ilo "nastroj, mašina"

jan "čłowjek, wosoba, něšto; wosobowy, ..."

kala "ryba"

luka "ruka; pjeć"

mani "pjenjezy; dolar; kapital"

nena "hora; kneflk; nós"

oko "woko"

pipi "bruk; překasanc, insekt; pawk"

suno "słónco; swětło"

tomo "dom; rum; twarjenje"

uta "huba"

waso "ptačk"

Pódla wurjekowanja pismikow resp. słowow je jednore prawidło:

Wšě wokale buchu přeco dołho wurjekowane (kaž při němskeho słowa Hase, Mond abo Hut)
Wšě konsonanty buchu zwukoswěrnje wurjekowane a wostanu z tym zwukowje njepřeměnjowane (na rozdźěl wot němčiny abo jendźelšćiny)

Formowanje złóžkow wot Tokipona je podobne japanšćiny. Złóžki so zestaja přeco z jednym konsonantom a jednym wokalom, z wuwzaćom prěnjeje złóžki słowa, kotraž so tež jenož z jedneho wokala zestajić, a poslednjeho, na kotryž so přidatnje n powěšeć móže. Přikład: „o“ (ho), „ala“ (nic, nje-), „ken“ (móc), „kule“ (barba). Tu wšě móžne złóžki:

Złóžki					Přispomnjenki
a	e	i	o	u	Złóžka 'u' móže kulojće abo njekulojće być.
ka	ke	ki	ko	ku
sa	se	si	so	su
ta	te		to	tu	Złóžka 'ti' by z 'si' zaměnjować móhła.
na	ne	ni	no	nu
pa	pe	pi	po	pu
ma	me	mi	mo	mu
ja	je		jo	ju	Złóžka 'ji' so wuhibuje dla podobnosće k 'i'.
la	le	li	lo	lu
wa	we	wi			Złóžce 'wu' a 'wo' falujetej dla jeju podobnosćow k 'u' a 'o'.
		n			Na kóncu złóžki.

[wobdźěłać] Častosć fonemow

Analyza tekstow z 10.000 pismikami w Toki Pona slědowace proporcije za fonemy wot Toki Pona přinjese:

 0.172     a
 0.148     i
 0.116     n
 0.102     l
 0.077     o
 0.074     e
 0.051     k
 0.046     t
 0.044     m
 0.041     s
 0.037     p
 0.032     u
 0.030     j
 0.028     w

[wobdźěłać] Alofonija

Nazal na kóncu złóžki so móže jako někajki nazalny konsonant wurjekować, hačrunjež je normalnje, asimilować na slědowacy konsonant. That is, typisce so stanje jako [n] před /t/ abo /s/, jako [m] před /p/, jako [ŋ] před /k/, a jako [ɲ] před /j/.

Jeje małkeho fonemoweho inwentara dla - Toki Pona dowoli wjele alofoniskich wariacijow. Na př., /p t k/ so móže wurjekować jako [b d ɡ] ale tež jako [p t k], /s/ jako [z] abo [ʃ] ale tež jako [s], /l/ jako [ɾ] ale tež jako [l], a wokale móžeja być pak dołhe abo krótke.^[2] Pak jeje zwukowy inwentar pak phonotactics (patterns móžnych zwukowych kombinacijow) so móžeja namakać w majoriće čłowjekowych rěčow. Na př., */ji, wu, wo/ tež su njemóžne w Korejšćinje, kotrež je přihódne jeli so pisa Toki Pona w Hangulu, kotryž njebu žane wašnje měł, pisać tajke złóžki (hlej deleka).

[wobdźěłać] Gramatiska struktura a słowoskład

Typologisce Tokipona je izolowaca rěč (po jednym morfemje w jednym słowje). Jeje stajny słowoslěd je subjekt-werb-objekt. Róle wšelakich słowow w sadźe so rozeznawa přez sadowodźělowy dźělak "la" (kotryz kónči adwerbowy komplement), "li" (dźěla subjekt wot werba), a "e" (akuzatiwiska prepozicija). Modifikowacy (adwerby a adjektiwy) slěduja modifikowanemu słowu, nimo adwerbialnych podsadow, kotrež předesteja modifikowanej hłownej sadźe, rozdźělene wot jeje přez "la".

Najmjeńše słowa so wužiwaja we wjacorych rólach, kaž werb, substantiw, adjektiw. Samo prepozicija ma tež werbowe a/abo substantiwowe wužića, na př. "tawa" = "k" abo "hić".

[wobdźěłać] Pronomeny

Bazowe jednotne pronomeny su "mi, sina, ona, ni" = "ja, ty, wón/wona/wono, tón/to". Druhe pronomeny so formuja přez přidaće wot "mute" (= pluraj, multaj), tuž "mi mute" = "my", "sina mute" = "wy", atd. Słowo "jan" (= čłowjek, ulo) tež móže rólu měć kaž njedefinowany pronomen kaž esperantorěčne słowo "oni", a "ijo" (wěc) kaž esperantorěčne słowo "io" (serbsce něšto).

Jeli so pronomen mi abo sina jako subjekt sady wužiwa, potom so partikla li njewužiwa, zo by subjekt wot predikata dźělił.

[wobdźěłać] Barby

Woznamjenjenja za barby w Toki Pona (tu falujetej słowje za běły a čorny)

Rěč rozeznawa z pomoc bazowych słowow jenož 5 barbow: walo (běły), pimeja (čorny), loje (čerwjeny), laso (módry), jelo (žołty). Druhe barby so móže zwuraznjować přez zestajene syntagmy (njeeksistuja zestajene słowa), na př. "laso jelo" = žołtomódry, zeleny.

[wobdźěłać] Słowoskład

Pochad wšěch 118 bazowych słowow Tokiponi, po datach z oficialneje tokiponiskeje etymologije (klikń na wobraz za wujasnjenja).

Toki Pona wuńdźe z zakładnym słowoskładom wot jenož 118 słowow. Tute słowa su nimo toho hišće zwjetša jara krótke dźeržane, a pochadźeja předewšěm ze slědowacych rěčow:

Swójske mjena a druhe cuzorěčne požčonki přeco su adjektiwy, nic samostatne słowa. Na př. "jan Sonja": po słowje, "čłowjek Sonja", (esperantorěčnje) "ulo Sonja".

Mjena europskich krajow w Toki Pona

[wobdźěłać] Dźěle ćěła

Mjena dźělow ćěła předstaja wulki dźěl słowoskłada wot Tokipona, ale wone so runočasnje často tež metaforisce wužiwaja.

Słowa za dźěle ćěła su:

lawa (hłowa)
- linja (włosy)
- nena (nós)
- uta (huba)
- oko (woko)
- kute (wucho)
luka (ruka)
insa (brjuch)
noka (noha)

[wobdźěłać] Prawopis

Wšě słowa buchu konsekwentnje małko pisane, samo jeli wone na spočatku sady steja. Jenož při „njeoficielne słowa“, kotrež nic słowoskładej wot Toki Pona wuchadźeja, tuž swójske mjena wosobow, ale tež geografiske a cuzorěčne woznamjenjenja, je wulke pisanje dowolene.

[wobdźěłać] Twar sadow

W Toki Pona eksistuja kaž w hornjoserbšćinje słowne družiny substantiw, werb, adjektiw, adwerb, konjunkcija a prepozicija. Zo by słowoskład pak njedźiwajcy małko dźeržeć, so w Toki Pona slědowace zrjadowanje nałožuja:

Toki Pona	Němsce	Hornjoserbsce
mi suli.	Ich bin groß. Ich war groß. Ich werde groß sein. Ich bin wichtig. Ich war wichtig. Ich werde wichtig sein.	Sym wulki. Běch wulki. Budu wulki być. Sym wažny. Běch wažny. Budu wažny być.

Kóžde słowo wobsedźa mnoholičbne denotacije. Tak woznamjenja słowo „suli“ nic jenož „wulki“ abo „dołhi“, ale tež „wažny“. Słowna abo pozicija sadowych čłonow je přez to často rozsudna za korektne woznam wěsteho słowa.
Přez kombinacije wjacorych słowow bywaja přidatne woznamjenjenja zbytne. Tak so wupraja wopřijeće „wopor“, přez to zo so słowje „jan“ („čłowjek“) a „pakala“ („zranjeny“) k „jan pakala“ zwjazuje. Ličba słownych kombinacijow je tak wězo njewobmjezowana.
Njeeksistuje žadyn genus, kasus abo numerus (kaž w izolowanych rěčach)
Tež njeeksistuje žana konjugacija abo deklinacija
Wotpowědnik za słowo „być“ kompletnje faluje, a přez to tež wšitke časowe formy. Sada móže tohodla přitomnosć, zańdźenosć abo přichod wopisować (hlej tabelu)

Jednora sada so zestaj ze jedneho subjekta a jedneho werba abo adjektiwa, tuž na př. „mi awen.“ = „Ja čakam.“, ale tež „My čakamy.“ Zo by pak tež bóle komplikowane a kompleksowe sady za posłucharja abo čitarja zrozumliwe był, buchu tři „pomocne słowa“ do sadow zawjazowali. Přez to je móžno, subjekty, objekty, rozdźělne werby ale tež adjektiwy a adwerby mjez sobu rozeznawać:

Wjace direktnych objektow: „mi moku e kili e telo.“ = „ja piju wodu a jěm płody“ Słowčko „e“ tu pokazuje, zo „kili“ a „telo“ direktnej objektaj stej a k werbej „moku“ słušatej
Wjace werbow: „waso li lukin li moku.“ = „Ptačk hlada a jě.“ Słowčko „li“ při tym wujasnjuje, zo so wobaj werbaj „lukin“ a „moku“ na samsni subjekt „waso“ poćahujetej
Kombinacije wot substantiwow a adjektiwow: „jan pi pona lukin.“ = „Derje wupadacy čłowjek.“ Bjez słowčka „pi“, by sada „Čłowjek derje widźe.“ woznamjenjał.

Słowčka „e“, „li“ a „pi“ žani swójski woznam nimaja. Wone maja jeničce zadźěwać, zo při kompleksowych sadach so njedorozumjenja podawaja. Dokelž to je nimorjadne znamjo planoweje rěče Toki Pona, wužiće tutych tři „pomocnych słowow“ spočatnje wězo tróšku zwučenja potrěbne.

[wobdźěłać] Tekstowe přikłady

[wobdźěłać] Wótčenaš

Jako tekstowy přikład so tu Wótčenaš w Toki Pona pokaza:

mama pi mi mute o,
sina lon sewi kon.
nimi sina o sewi en pona.
ma sina o kama.
jan o pali e wile sina en lon sewi kon en lon ma.
sina o pana lon tenpo suno ni e moku tawa mi.
o weka e pali ike mi, sama la mi weka e pali ike pi jan ante.
o pana ala e wile ike tawa mi.
o awen e mi weka tan ike.
ni li nasin.

[wobdźěłać] Lěpšiny a njelěpšiny

Wjetša lěpšina wot Toki Pona je krótki čas za wuknjenje. Přez prawidłowne zwučowanje je móžno, Toki Pona hižo po jednym měsacu z jeho 118 zakładnymi wokablemi a jeho gramatiskimi prawidłami wobknježić.

Słowo	Přepisowanje
alkohol	wrótna woda
łožo	spanska płonina
přećel	dobra wosoba
geologija	zemska wěda
holca	małka žona
wjesoły	derje čućiwy
hosćenc, restaurant	jědźny dom
wučić	wědu dać
hdy?	kotry čas?

Njelěpšina je, zo słowoskład wot Toki Pona dźěn za wšědne rozmołwy zwjetša dosaha, so za fachowe rozmołwy pak skerje mjeńšo hodźa, dokelž so 118 zakładnych słowow při tym jara spěšnje k dołhim a zdźěla lubowólnym słownym kombinacijam nahromadźuja, kotrež so dla jich wjacewoznamowosća lědma k tomu wužiwać móžeja, fachowje trjechny a stichfest wopisować (mysl na wopřijeća kaž „Zylinderkopfdichtung“ a „nacionalny socializm“). Tež časte, eksaktne wužiće wot ličbnikow wyše 20 so hodźi z Toki Pona jenož relatiwnje ćežko zwoprawdźować, njewušikneho tworjenja dla. Při wužića tuteje planoweje rěče so wobmjezuje při wulkich ličbach pak wědomje a gewollt na přepisowanje „wjele“.