Białystok

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać

Koordinaty: 53°07′0″N 23°10′0″E / <span class="geo-dec geo" title="Karty, njebjeske wobrazy a druhe dataje za 53.11667 Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *">53.11667, Wurazowy zmylk: Njewočakowany operator *Předłoha:Infokašćik město/wothladanje/ISO

Białystok
swójske mjeno Białystok
Białystok (Pólska)
DMS
Red pog.svg
Mapa
Symbole
wopon
Wopon
chorhoj
Chorhoj
Zakładne daty
stat Pólska Pólska
wojewódstwo Podleske wojewódstwo
wysokosć 120 ... 160Předłoha:Infokašćik město/wothladanje/ličba
přestrjeń 102 km²
wobydlerstwo 295000 (2006)Předłoha:Infokašćik město/wothladanje/ličba
hustosć zasydlenja 2892Předłoha:Infokašćik město/wothladanje/hustosć
póstowe čisło 15-001 ... 15-899
předwólba +(48) 85
awtowa značka BI
Měšćanske prawo 27-a julija 1692
Zarjadnistwo
adresa ul. Słonimska 1
15-950
Telefon / faks (+48) 85 878-60-00 / (+48) 85 878-62-65
stronka w syći http://www.bialystok.pl
e-mejlka prezydent@um.bialystok.pl
Politika
měšćanski prezident Tadeusz Truskolaski
partnerske města (Nižozemska) Eindhoven
(Ruska) Kaliningrad
(Litawska) Kaunas
(Letiska) Jełgawa
(Běłoruska) Hrodno
(USA) Milwaukee
(Francoska) Dijon
(Pólska) Częstochowa
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Białystok (tež pólsce Białystok [bʲaˈwɨstɔk], znate tež pod druhimi mjenami) je najwjetše město w sewjerowuchodnej Pólskej pola rěki Biała, hłowne město regiona Podleske wojewódstwo, blisko hranicow k Běłoruskej a Litawskej. Město je zarjadniske, hospodarske, wědomostne a kulturne srjedźišćo regiona.

Katedrala najswjećišeje knježny Marija

Wo měsće[wobdźěłać]

Mjezy hłownymi městami wojewódstwow Białystok je 2. najhusćišo wobydlene, 11-a bóle čłowjekopołne a 13-a bóle šěroke w Pólske.

Wono je wobdźělnik pola: Unija Pólskich Metropolow, Euroregion Niemen, Eurocities, ale je tež sydło "Fondajxo Verdaj Pulmoj" Pólskeje. Białystok je srjedźišćo komercielnych kontaktow z wuchodnej Europu. Funguje w nim "Centro al Promocio de Orienta Merkato".

Geografiske přičiny (město leži blisko Litawskeje, Běłoruskeje a Ruskeje) a historiske wobstejnosće stej specifiski charakter města Białystok zawinował. Za čas lětstotkow su žiwi tu ludźo wšelakich kulturow, nacijow a nabožinow byli.

Francoskostylowa zahroda pola palasta

Město a swoja wokolina formujetej Białystokowy měšćanski kopjenski rum. Białystok je wulke srjedźišćo tekstiloweje, zežiwjenskeje, mechaniskeje, chemiskeje a drjewoweje industrije.

Něhdźe 32% přestrjenje Białystoka je zeleni - parki, zelenišća a 1779 hektarow lěsow kreěruja dobry mikroklimat. W kopjenskim rumje leži tež dźěl nacionalneho parka. Dla tajkeho jónkróčneho susodstwa Białystok je w lětu 1993, kaž prěnje pólske město, přeprošowane k projekće Reto de Sanaj Urboj Monda Organizajxo pri Sano. W Białystoku funguja wjace hač 570 njestatnych organizacijow (56 societoj kaj asocioj, ia. Bjalistoka Scienca Asocio, Bjelorusa Socia-Kultura Societo).

Najbliže lětanišćo je we Waršawje.

Mjena[wobdźěłać]

Po legendźe, Białystok swoje mjeno dołži litwiskim wójwodźe Gediminas. Wójwoda bě tury w lěsu honił. Wotpočujcy pódla lěsneje rěčki, wón prajił: čista, běła rěka. Natwarimy kubło tu, abo załožujmy wjes. Rěka Biała (běła) běži hač do nětko přez město. Po słowje Białystok w staropólskej rěči woznamjenja běła skłonina (wot kotrejež běži woda) abo čista rěka.

W druhich rěčach wono so mjenuje: běłorusce Беласток (Bjelastok); jiddisce ביאַליסטאָק (Bjalistok), hebrejsce ביאליסטוק, litawsce Balstogė, rusce Белосток (Bjelostok)). Zamenhof sam w Esperantorěčnych rozmołwach wužiwad mjeno Belostoko kotrež pochadźa wot ruskeho (w swojim času oficialne) mjena města.

Stawizny[wobdźěłać]

Palast swójby Branicki (Medicinska Akademija w Białystoku)

Prěnje sydlišća w městnje, hdźež nětko leži město, pochadźaja z kamjentneje doby. Ze železoweje doby pochadźaja wulke ??kurganoj, najskerje rownišća  ??militestroj, pódla nětčišeje wsy Rostołty. Městno bě při ??trako mjez dwěmaj morjomaj ležało: Baltiske a Čorne a tam so kultury měšałe mjeztym pólska, ruteniska a pruska.

W 14. lětstotku městno je dźěl Litwy počinało. Po ??Kreva Uniji (1385) Litwa je so k křesćanskim kraju wuwiwała a w białystokowy region započina wustupować křesćanski putnicy. Prěnje pisanske přispomnjenje wo Białystoku pochadźa z lěta 1426 - tehdy litwiski wulkowójwoda Vytautas je wjes Białystok Macieja z Tykocin přepodawał. Srjedź 15. lětstotka swójba Tabutowicz natwari prěnje kublerske domy w Dojlidy a Białystok.

W lětu 1547 Białystok počina swójstwo swójby Wiesiołowski, kotraž natwari tam murjowanu cyrkej a palast. Po smjerći bjez potomca Krzysztofa Wiesiołowskeho, swójstwo přejimał stat.


Symbole[wobdźěłać]

Wopon

Wopon[wobdźěłać]

Nowy wopon Białystoka bu wot měšćanskeje rady 27. februara 1995 wuzwolowany. Na hornim, čerwjenym dźělu taflički je slěborny worjoł ze złotej krónu; na delnim, złotim dźělu je Pogoń, kóń je slěborny, jěchar w módrym kiraso, při jeho tarči je jagelona křiž. Wulka (honorinda) wersija wopona wobsahuje dwaj slěbornej pazorakaj, kotrež dźerža woponowu tafličku . Nad tym je měšćanska króna, a pod tym je slěborne pasmo z napismom CIVITAS BIALYSTOK.

Chorhoj

Chorhoj[wobdźěłać]

W samsnym dnju měšćanskeje rady je chorhoj Białystoka wuzwolował. Po rozsudźe, barby Białystoka su běła, žołta a čerwjena, w chorhoji kaž tři horicontalne šlebjerdy. Wosrjedźa je wopon Białystoka.


Demografija[wobdźěłać]

Białystok

W Białystoku bydla 295 mil ludźow - 155 mil žonow a 137 mil mužow.

Demografiske změny za čas poslednich lětow:

Narodne mjenšiny[wobdźěłać]

Monument za Józef Piłsudski; za tym radnica je widźomna

Běłorusy[wobdźěłać]

Białystok je kulturne a towaršnostne srjedźišćo Běłorusow (po registrowanju wobydlerstwa bydli tam 7,5 mil Běłorusow, 2,5 % wobydlerstwa). Funguje tam konsulat Republiki Běłoruskeje a wjace organizacijow, mjeztym "Zwjazk Běłoruskeje młodźiny, Běłoruski Kulturny Zwjazk, Zwjazk Běłoruskich Žurnalistow" a druhe; funguje njewotwisny Radio Racja kotraž wusyła wusyłanja tež k Běłoruskej; so tež wotměwa kóždolětnje festiwal "Běłoruski spěw" a swjedźeń wo Běłoruskej kulturje.

Rusojo[wobdźěłać]

W Białystoku funguje hłowna organizacija ruskeje mjenšiny w Pólskej (něhdźe 10-15 mil ludźi) - "Ruski Kulturni-zdźěłanski Zwjazk".

Tatarojo[wobdźěłać]

W měsće a swojej wokolinje bydla něhdźe 1800 Tatarow. Funguje tam Podlaska filiala Zwjazka Pólskich Tatarow.

Druhe mjenšiny[wobdźěłać]

W Białystoku tež bydla: cyganojo (funguje tam Hłowna Rada Cyganow w Pólskej) a Ukrainy (po registrowanju wobydlerstwa - 417 ludźi), funguje w měsće Zwjazk Podlaskich Ukrainow a Zwjazk Njewotwisneje Ukrainskeje Młodźiny.

Kultura[wobdźěłać]

Podleski Muzej
Podleske Opera a Filharmonija

Muzeje a galerije

Białystok je najwjetše kulturne srjedźišćo w sewjerowuchodnym dźělu Pólskeje. Funguje tam Podleski Muzej a jich filiale w Białystoku (Historiski Muzej, Muzej Skulpturow Alfons Karny, Białystokski Muzej de Vilagxo), w Choroszcz (Muzej palastowe salonow), w Supraśl, Tykocin a Bielsk Podlaski. Nimo toho w Białystoku hódny wopytej je Armejowy Muzej a Muzej Natury Uniwersity w Białystoku. Leži tam tež jedyn z najlěpšich galerijow modernych wuměłstwow - Galerija Arsenał. Druha je Galerija swójby Snendziński, kotraž zhromadźiła najwjetši zběrku twórbow a arkiwowych dopomnjenkow tuteje pólskeje wuměłcowskeje swójby z Vilno. Nimo toho leža tam 19 priwatnych wuměłstwowych galerijow.

Dźiwadła a filharmonija

Dźak Białystokskim klankowym dźiwadłu a puparta kolegiu waršawoweje Dźiwałoweje Akademije, Białystok je mjenowana pólske srjedźišćo klankodźiwadłoweje wuměłstwa. Nimo klankodźiwadła funguje tam tež Dramowe Dźiwadło a dźesatki priwatne dźiwadła (na při. Wierszalin w Supraśl). Město ma tež filharmoniju, kotrejež dospołne mjeno je Podleske Opera a Filharmonija (tuchwilu je twarjena nowa kulturny dom kotryž budźe wobsahować operu, filharmoniju, powjetšowane klankodźiwadło a kino).

Druhe kulturne městna

W Białystoku leži dźesatki bibliotekow - najwjetše su Podleska Biblioteka a Uniwersitowa Biblioteka. Druhe kulturne organizacije su mjeztym: Białystokske Srjedźišćo Kultury, Srjedźišćo Ortodoksneje Kultury, Kulturny dom "Śródmieście" a Młodźinski Kulturny dom.

Wobchadny serwis[wobdźěłać]

Dwórnišćo města Białystok z 19. lětstotka

Białystok je wobchadny suk sewjerowuchodneho dźěla kraja. Přez město dźe železniska čara wot europskeho wuznama: Waršawa-Suwałki-Kowno-Rigo-Talin, kotraž so ze čaru Ełk-Czeremcha-Siedlce křižuje. Białystok direktnje zwjazuje železnica z mjez druhim Waršawu, Olsztyn, Gdańsk, Wrócław. Měšćanski awtobusowy daloki wobchadny serwis docpě wšě najwažniše města w Pólskej.

Přez Białystok dźe mjezynarodny europski puć E67 mjenowany Via Baltica, kotryž zwjazuje zapadnu Europu z Skandinawisku.

Białystok je najwjetše pólske město, w kotrymž funguje jenož jedyn měšćanski wobchadny serwis - busy.

W měsće funguje mały, sportowe lětanišćo Krywlany. Urbestraro planuja natwarić tu mjezyregionalne abo mjezynarodne lětanišćo.



Zdźěłanje a wědomosć[wobdźěłać]

Wysoke šule[wobdźěłać]

  • Medicinska Akademija w Białystoku
  • Uniwersita w Białystoku
  • Białystokski Polytechnikum
  • Hudźbowa Akademija Fryderyk Chopin, filiala w Białystoku
  • Dźiwadłowa Akademija w Waršawje, filiala w Białystoku
  • Arkidioceza Wysoki Seminar w Białystoku
  • Wysoka šula wo Zjawnym zarjadowanju w Białystoku
  • Ekonomiska wysoka šula w Białystoku
  • Wysoka šula wo Financach a zarjadowanju w Białystoku
  • Njestatna Pedagogiska wysoka šula w Białystoku
  • Wysoka šula wo Matematice a Informatice w Białystoku
  • Žurnalistowa wysoka šula w Waršawje, filiala w Białystoku

W Białystoku studuja wjace hač 45 mil wosobow. Najstarša wysoka šula je Medicinska Akademija (załožena w lětu 1950, 3400 studentow) kotraž zarjaduje 2 hospitalej. Polytechnikum (załoženy w lětu 1964, 15 mil studentow) je najwjetša techniska šula w sewjerowuchodnym dźělu Pólskeje. W lětu 1968 je załožena filiala Waršawskeje Uniwersity, w lětu 1997 přeformowana do samostatneje uniwersity (16 mil studentow; wona je wjetša wysoka šula w Podleskej)


Sławne białystočenjo[wobdźěłać]

Esperantisća

Wuměłcy

Politikarjo

wědomostnicy

Esperanto[wobdźěłać]

Dataja:Białymstok, ul. Piękna 3.jpg
Prjedawša synagoga Piaskower; nětko mjez druhim sydlišćo wot "Fondumo Zamenhof" a "Bjalistoka Esperanto-Societo" (Esperanto-towarstwo Białystoka)
Wopomjatna tafla na ródnišću Zamenhofa

Białystok je ródne město iniciator rěče Esperanto, Ludoviko Zamenhof. Wón je 15. decembra 1859 w dróze mjenowana Zielona rodźeny, kotraž nětko so "strato Zamenhofa" mjenuje. Pódla městno, hdźež něhdy stejał ródny dom Zamenhofa, nětko marmorowa tafla wisa. W domu je złota kniha, do kotrejež so wšitcy wopytowarjo zapisuja. Wšelakorěčnosć wobydlerstwa a časta njepřećelske nastupanja mjez wšelakimi ludami da Zamenhofej impuls kreěrować mjezynarodnu rěč. Druhdy so su jara swjedźenske pokongresy w měsće (1927, 1931, 1959 a 1987) wotměwałe.

W měsće su wjele objektow, kotrež su z hibanjom Esperantistow zawjazowane:

  • Tafla, kotraž dopomina Ródny dom Zamenhofa (dróha "Ulica Zamenhofa 14") powěsnjena po UK 1959)
  • Monument k Ludoviko Zamenhof na zelenišću při dróze "Ulica Malmeda"
  • Pomjatna tafla na murje něhdyšeho gymnazija (nětčiši liceum čisło 6, w dróze "Ulica Warszawska") w kotrymž wuknył Zamenhof w lětach 1869-1873
  • Swójbowy dom Jakobo Ŝapiro a pomjatna tafla wo nim (w dróze "Ulica Lipowa" 31/33)
  • Bjalistoka Esperanto-Centro (w dróze "Ulica Piękna" 3)
  • Dźěćaca Kliniska chorownja z mjenom Ludoviko Zamenhof (w dróze "Ulica Waszyngtona" 21) - tam je posłucharnja mjenowana "Salono Esperanto" a wulka ekspozicija wo patronje; w lětu 1993 Bahaa Esperanto-Ligo financował rum za fyziske zwučowanje z mjenom a z tafličku Lidja Zamenhof
  • Dwě nowej białystokowej dróze: Esperantystów a Antoniego Grabowskiego
  • Historiski muzej (w dróze "Ulica Warszawska") druhdy přihotował ekspoziciju wo Zamenhof a wobsahuje wjace dopomnjenkow wo Białystoku za čas Zamenhofa
  • Něhdyša zakładna šula čisło 23 z mjenom Ludoviko Zamenhof; šula likwidowana w lětu 2000 dla falowanja šulerjow

Zajimawostki[wobdźěłać]

Sport[wobdźěłać]

Kopańca[wobdźěłać]

Hlej tež[wobdźěłać]


Commons
Commons


Eksterne wotkazy[wobdźěłać]

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije