Běrna

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Běrna
Potato flowers.jpg
Kćenja běrny (Solanum tuberosum)
systematika
Domena Eukaryoty
Swět Rostlinstwo
  Asteridy
Euasteridy I
porjad: (Solanales)
swójba: Wrónidłowe rostliny (Solanaceae)
ród: Wrónidło[1] (Solanum)
družina: Běrna[2][3]
wědomostne mjeno
Solanum tuberosum
L.
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Běrna[2][3] (Solanum tuberosum) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae). Regionalne słowa su nepl[3], nepla[3], kulka[3].

Jeje podzemske dule su wažna cyrobizna za čłowjekow a zwěrjata.

Kćějaca běrna
Wšelakobarbne dule

Wopis[wobdźěłać]

Běrna je wjacelětna, w kulturje jenož jednolětna zelišćowa rostlina.

Stołpik je hranity.

Łopjena su přetorhowane pjerite.

Kćenja[wobdźěłać]

Kwětnistwo wobsteji zwjetša z dweju wijelow. Kćenja njesu koleskojće rozšěrjenu, pjećličbnu kćenjowu krónu. Jeje barba wariěruje a móže běła, róžojta, wioletna abo módra być. Próšniki pjeć próškowych łopješkow kehelojće wokoło pěsty steja. Wočinjenje próšnikow so přez pory na kónčku stanje.

Płody[wobdźěłać]

Płódnik wobsteji z dweju zrosćeneju płodoweju łopješkow, kotrejž znašika w kćenju stejitej. Z jeho so jahoda wuwiwa, kotraž tež w zrałosći je zelena a jědojta.

Dule[wobdźěłać]

Dule słuži wegetatiwnemu rozmnoženju, při čimž wone na podzemskich wurostkach, nic na korjenjach nastanu. Jich podźěl škroba je w přerězku 17,5 % (wot 10% hač do 30%). Nimo toho wobsahuja 65% hač 80% wody, 2% syreho proteina, ale tež syry tuk, cokor, mikroelementy a rozdźělne witaminy.

Kóžda dula, kotraž so za plahowanje wužiwa, dyrbi znajmjeńša jedyn pupk měć. Z pupkow rostu lisćowe wurostki. Jeli tute wurostki pódu přełamuja, potom běrny so wobkopuja, zo bychu k sylnišemu róstej wurostkow pohnuwali. Najprjedy wurostki rostu do dołhoty, prjedy hač primarne rosćenje po tołstosću a tworjenje dulow slěduje. Na kóncu wegetaciskeje periody nadzemske wurostki wotemrěju, při čimž epidermis so puknje. Potom podzemske wurostki wotemrěju a dule so wot rostlinow wotdźěluja.

Substancy[wobdźěłać]

Wšě zelene dźěle rostliny, tuž tež jahody a na swětle so zelenjene dule za cyły ród typiski solanin wobsahuja a su tohodla jědojte.

Stejnišćo[wobdźěłać]

Plahowanišća su subtropiske a měrne regiony wšěch kontinentow.

Rozšěrjenje[wobdźěłać]

Běrna prěnjotnje z južneje Ameriki pochadźa.

Wužiwanje[wobdźěłać]

Na rozdźěl wot tomatow jahody so njehodźa jěsć, dokelž solanin wobsahuja.

Jenož podzemske dule so móžeja za čłowjeske zežiwjenje wužiwać.

Produkty[wobdźěłać]

Z běrnow so móžeja rozdźělne produkty produkować, při čimž so po nałožowanskim zaměrje mjez jědźnymi, picnymi, hospodarskimi a wusywnymi běrnami a po času zrałosće mjez zažnymi, srjedźnymi a pózdnimi běrnami rozeznawaja.

Škódniki a choroby[wobdźěłać]

Běrna so móže wot mnoholičbnych škódnikow dać a chorobow podeńć.

Wažne škódnicy su:

  • Běrnjacy ryženk (Leptinotarsa decemlineata) je bruk, kotryž docpěwa dołhosć wot něhdźe 1 cm.
  • Běrnjaca nematoda (Heterodera rostochiensis) škodźi korjenjowu włokninu a mylenje rosćenja wuskutkuje. Nimo toho łopjena wotemrěju a so tworjenju dulow zadźěwa.
  • (Psylliodes affinis) je brunožołty a docpěwa wulkosć wot něhdźe 2 hač do 3 mm. Jeho larwy na korjenjach žeru.
  • Běrnjaca mola (Phthorimaea operculella) njese žołte podołhostne linki na prědnich křidleškach. Wone docpěwaja rozpjeće wot něhdźe 1,5 cm.

Wažne choroby su:

Hlej tež[wobdźěłać]

Nóžki[wobdźěłać]

  1. W internetowym słowniku: Nachtschatten
  2. 2,0 2,1 Pawoł Völkel: Prawopisny słownik hornjoserbskeje rěče. Hornjoserbsko-němski słownik. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2005, ISBN 3-7420-1920-1, str. 41.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 W internetowym słowniku: Kartoffel

Žórła[wobdźěłać]

  • Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwjazk, ISBN 3-411-12023-1, strony 69-71 (něm.)
  • Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, stronje 220-221 (něm.)

Eksterne wotkazy[wobdźěłać]

Commons
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije