Swahilšćina

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Swahili, Kiswahili
Swahilšćina
kraje Burundi, Kenia, Mayotte,
Mosambik, Somalia, Južnoafriska republika,
Uganda, Demokratiska republika Kongo
rěčnicy prěnja rěč 800 tys.
druha rěč 10 mil.
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija Nigerokongoske rěče
Bantuske rěče
Swahilšćina
družina pisma łaćonski alfabet
oficielny status
hamtska rěč Kenia, Uganda, Tanzanija,
Demokratiska republika Kongo
rěčne kody
ISO 639-1:

sw

ISO 639-2:

swa

ISO 639-3 (SIL):

[1]

Wikipedija
Přikład
Wótče naš
Baba yetu uliye mbinguni,

jina lako litukuzwe.
Ufalme wako ufike.
Utakalo lifanyike duniani mbinguni.
Utupe leo mkate wetu wa kila siku.
Utusamehe makosa yetu,
kama tunavyowasamehe na sisi waliotukosea.
Usitutie katika kishawishi,
lakini utuopoe maovuni.
Amina.

Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Swahilšćina (Kiswahili) je rěč, kiž so we wuchodnej Africe wužiwa. Wona ma wjele narěčow. Mjeno rěče pochadźa wot pluraliskeje formy (sawahil) arabskeho słowa sahil "pobrjóh".

Rozšěrjenje[wobdźěłać]

Rozšěrjenje swahilšćiny

Wužiwa so w tutych krajach: Tanzanija, Burundi, Kenia, Mayotte, Mosambik, Somalia, Južna Afrika a Uganda. W někotrych z nich je samo jako hamtska rěč.

Fraze[wobdźěłać]

Jedna z najbóle znatych frazow we swahilšćinje je „hakuna matata“ z trikoweho filma Walta Disneyja Kral lawow. To woznamjenja „žadyn problem“ abo „nječiń sej žane starosće“.

Ale tež znatej mjenje Simba a Rafiki stej z tuteje rěče, dokelž tej słowje woznamjenjatej law resp. přećel.

Alfabet[wobdźěłać]

Za pisanje swahilšćiny dźensnišeho dnja so łaćonski alfabet wužiwa. a, b, ch [č], d, dh (jendź. th kaž we słowje that), e, f, g, gh, h, i, j [dź], k, l, m, n, ng’, ny [ń], o, p, r, s, sh [š], t, th (jendź. th kaž we słowje thin), u, v (něm. v we słowje Vase), w, y [j], z

Gramatika[wobdźěłać]

Fonologija[wobdźěłać]

Wokale[wobdźěłać]

Standardowa Swahilšćina ma pjeć wokalnych fonemow: /a/, /e/, /i/, /o/ a /u/, kaž španišćina, japanšćina a esperanto. Wotpowěduja němske krótke wokale a so tež w njepřizwučnych złóžkach nic redukowanje wurjekuja. Předposledni Wokal je dołhi, ale tež wotewrjeny, dokelž přizwuk přeco je na předposlednjej złóžku.

Wurjekowanje:
  • /a/ kaž „a“ w němski „hat“; a
  • /e/ kaž „e“ w němski „Fett“; ɛ
  • /i/ kaž „i“ w němski „in“; ɪ
  • /o/ kaž „o“ w němski „hoffen“; ɔ
  • /u/ kaž „u“ w němski „Kuss“; ʊ

Swahlšćina nima diftongi. Słowo za „leopard“, chui, so tohodla chu’i wurjekuje.

Konsonanty[wobdźěłać]

Slědowaca tabela wobsahuje konsonanty Swahilšćiny w formje jich pisanskeje realizacije. W róžkatych spinkach je přeco zwuk we fonetiskej transkripciji podawany. Nimo mjenowanych tež eksistuje pismikowa kombinacija <ng'> (wurjekuj: [ŋ]). Rozeznawa so wot <ng> přez falowanje kluzila [ɡ]. <m> na spočatk słowa před konsonantom k [] nastanje. Wosebitosć w zwukowym inwentarje Swahilšćiny su implosiwy, kotrež na městno spěwnych plosiwow [b], [d] a [ɡ] stupaja.

Konsonanty po knize wot Braunera a Hermsa
bilabial labio-
dental
dental dental-alweolar alweolar palatal-
alweolar
palatal welar glotal
Plosiwy p [p] t [t] k [k]
Affrikate ch [] j [ɟ][1]/[ʤ][2]
Frikatiwy f [f] v [v] th [θ] dh [ð] s [s] z [z] sh [ʃ] gh [ɣ][1]/[R][2] h [h]
Flaps
(geschlagen)
r [ɾ]
Nasale m [m] n [n] ny [ɲ] ng [ŋɡ][1], ng' [ŋ][2][1]
Approximanty w [w] y [j]
lat. Approxi-
manten
l [l]
Implosiwy b [ɓ][1] d [ɗ][1] g [ɠ][1]

Přispomnjenje: Jeli dwaj zwukaj w kašćiku, lěwy je njespěwny a prawy je spěwny.

Někotři rěčnicy njespěwny wotpowědnik wot konsonanta gh [ɣ] wužiwaja. To so jako kh [χ][2] pisa, kaž na př. khabari (město habari) "powěsć; nowinka".

Klasowy system[wobdźěłać]

Swahilšćina ma klasowy system kaž wšě Bantuske rěče. Su cyłkownje wósom klasow (po Kauderwelsch, na stronach 12-14). Někotři awtorojo liča singular a plural po jednym, tak zo po nich Swahilšćina ma samo pjatnaće abo sydomnaće klasow. Klasa z prefiksom ku- ma jenož singular.

Tu slěduje připis po Kauderwelsch 10, 6. nakłada wot lěta 1997.

Adjektiwy a numerale maja samsne prefiksy kaž substantiwy, ale werby, genitiwne partikle a někotre druhe słowne družiny maja zdźěla druhe.

1. klasa wobsahuje słowa za žiwochow. W singularje so substantiwy započinaja z m abo mw, w pluralu z wa.

mtu "čłowjek" watu "čłowjeki"
mtoto "dźěćo" watoto "dźěsća"
Přikład w singularje: mtoto mmoja anasoma „Jedne dźěćo čita.“
mtoto "dźěćo" mmoja "jedyn" anasoma "čita"
Přikład w pluralu: watoto wawili wanasoma „Dwě dźěći čitatej.“
watoto "dźěći, dźěsća" wawili "dwaj, dwě" wanasoma "čitaja"

2. klasa wobsahuje rostliny, dźěle přirody a někotre dźěle ćěła. W singularje so substantiwy započinaja z m abo mw, w pluralu z mi.

mkate "chlěb" mikate "chlěby"
mti "štom" miti "štomy"

3. klasa wobsahuje słowa, kotrež daja so ćežko zarjadować. W singularje so substantiwy započinaja z ki abo ch, w pluralu z vi abo vy.

kitabu "kniha" vitabu "knihi"
chakula "jědź" vyakula "jědźe"
Přikład w singularje: kitabu kimoja kinatosha „Jedna kniha dosaha.“
kitabu "kniha" kimoja "jedyn" kinatosha "dosaha"
Přikład w pluralu: vitabu viwili vinatosha „Dwě knize dosahatej.“
vitabu "knize, knihi" viwili "dwaj, dwě" vinatosha "dosahatej, dosahaja"

4. klasa wobsahuje předewšěm płody, dźěla rostlinow a wjele cuzych słowow. W singularje nima prefiks, w pluralu ma prefiks ma.

shamba "polo" mashamba "pola"
yai "jejko" mayai "jejka"

5. klasa je najjednoriša klasa, kotrež wobsahuje najwjace słowow. Singular a plural stej samsnej.

  • ngoma "bubon, bubony"
  • baba "nan, nanojo"

6. klasa wobsahuje słowa, kotrež započinaja w singularje z u abo w, w pluralu z n. N jenož so pokaza, jeli slědowacy konsonant je jedyn z d, g, j, ch a z. Před jednym z slědowacych n, v a b nastanje m. Před wokale nastanje ny.

ukurasa "strona" kurasa "strony"

7. pa-klasa wobsahuje jenož jedne słowo, mahali "městno".

8. klasa wobsahuje wšě werby. Započina so na ku abo kw. Plural njeje.

  • kucheka "smjeć so"
  • kupika "warić"

Změna klasow[wobdźěłać]

Z samsneje korjenja móžeja so přez wužiwanje rozdźělnych klasowych prefiksow wotwodźenki tworić: čłowjeske (1.) mtoto (watoto) „dźěćo, dźěsća“; abstraktne (6.) utoto „dźěćatstwo“; pomjeńšowanje (3.) kitoto (vitoto) „embryjo“; powjetšenje (4.) toto (matoto) „wulke dźěćo/wulke dźěsća“.

Tež móžne: rostliny (2.) mti (miti) „štom(y)“; graty (3.) kiti (viti) „blido/blida“; powjetšenje (4.) jiti (mati) „wulki štom“; pomjeńšowanje (3.) kijiti (vijiti) „kij/kije“; ? (6.) ujiti (njiti) „šwižny, wulki štom/šwižne, wulke štomy“.

Afrika "Afrika"; (1.) Mwafrika "Afričan", Waafrika "Afričenjo"

Pronomeny[wobdźěłać]

Wosobowe pronomeny[wobdźěłać]

Swahilšćina ma rozdźělne pronomeny, drje samostatne ale tež afiksowe.

Wosoba Numerus Samostatny Jako subjektowy prefiks Jako objektowa złóžka Jako posesiwny pronomen Komentar
1. Singular mimi ni- -ni- -angu
2. wewe u- -ku- -ako
3. yeye a- -m- -ake
1. Plural sisi tu- -tu- -etu
2. ninyi m- -wa- -enu
3. wao wa- -wa- -ao
Komentary Jenož z werbomaj ni "sym, sy, je atd." a si "njejsym, njejsy, njeje atd". Za subjekt Za objekt Za wobsydstwo

Přikłady:

  • mimi ni mgonjwa "(ja) sym chory"
  • wao ni tajiri "(wone/woni) su bohate"
  • wewe si msafari "(ty) njejsy turist"
  • anacheka "(wón/wona) so směja"
  • mkate wako "mój chlěb"
  • Rafiki yako alituona. "twój přećel nas widźeše."

Słowoskład[wobdźěłać]

Swahilšćina wobsahuje słowa z paralelemi w druhich bantuskich rěčach, na př. baya "špatny", mtoto "dźěćo". Arabšćina je wot 10. lětstotka Swahilšćinu wobwliwowała. Pochadźe nic jenož słowa z nabožneho wobwoda, kaž na př. baraka "žohnowanje", imani "wěra", ale tež wjele słowow maritimneho wikowanja na př. fedha "pjenjezy", hesabu "ličbowanka", z prawnistwa na př. kadhi "sudnik", sheria "zakoń", pisanskeje kultury na př. kitabu "kniha", nahau "gramatika" a słowa wšědneho dnja na př. sabuni "mydło", wakati "čas", mshahara "mzda".

W słowoskładźe tež su słowa z persišćiny, na př. bagala "płachtata łódź", teli "złoty pask". Ale tež su słowa z hindišćiny, na př. bali "nawušnica".

Tež kolonialne stawizny je słowoskład wobwliwował. Z portugalšćiny Swahilšćina ma słowa kaž na př. gereza "twjerdźizna", bendere "chorhoj", meza "blido". Z němčiny su słowa kaž na př. daktari "doktor", aparati "aparat" a shule "šula". Jara wažne su słowa z jendźelšćiny, kaž na př. motokaa "awto", eropleni "lětadło", kampuni "firma", redio "radijo", dansi "europska reja", klabu "klub", ale tež mjena měsacow: Januari, Februari, Machi.

Nóžki[wobdźěłać]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Swahili alphabet (alfabeti ya kiswahili) and pronunciation
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Swahili Spelling and Pronunciation (jendź.)

Žórła[wobdźěłać]

Eksterny wotkaz[wobdźěłać]

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije