Zymna wójna
.svg)
Zymna wójna bě faza globalneje geopolitikeje riwality mjez Zjednoćenymi statami (ZSA) a Sowjetskim zwjazkom (SZ) kaž tež jich wotpowědny zwjazkar, kapitalistiski zapadny blok a komunistiskim wuchodnym blokom, kotraž započa so po Druhej swětowej wójnje a skónči so z rozpušćenjom Sowjetskeho zwjazka w lěće 1991. Zapřijeće zymna wójna so wužiwa, dokelž njebě direktneho boja mjez woběmaj supermocomaj, hačrunjež kóžda přećiwniske strony w regionalnych konfliktach podpěrowaše, kotrež su jako zastupnicy znate. Nimo boja wo ideologiski a hospodarski wliw a napřemobróhjenje w konwencionelnych a nuklearnych brónjach zwurazni so zymna wójna přez technologiske riwality kaž napřemoběh do swětnišća, spionaže, propagandowe kampanje, embargojo a sportowu diplomatiju.
Po kóncu Druheje swětoweje wójny 1945, mjeztym běchu USA a ZSSR aliěrowane byli, instalowaše ZSSR satelitowe knježerstwa w swojich wobsadźenych kónčinach we wuchodnej Europje a Sewjernej Koreji hač 1949, štož wjedźeše k politiskemu dźělenju Europy (a Němskeje) přez "železny zawěšk". ZSSR wupruwowa 1949 swoju prěnju atomowu bombu, štyri lěta po jeje zasadźenju přez USA w Hiroshima a Nagasaki, a dóńdźe do aliancy z 1949 załoženej ludowa republiku Chinu. USA wozjewichu 1947 doktrinu Truman za "wobmjezowanje" komunizma, startowachu 1948 Marshallowy plan k podpěrje hospodarskeho wočerstwjenja zapadneje Europy a załožichu 1949 NATO-wojersku aliancu (porno 1955 wot ZSSR wodźenemu Waršawskemu paktej). Berlinska blokada wot 1948 do 1949 bě zažna konfrontacija, runje tak kaž Korejska wójna wot 1950 do 1953, kotraž so w jednym patće skónči.
Wobdźělenje Zjednoćenych statow na změnje režima za čas zymneje wójny wopřija podpěru antikomunistiskich a prawicarskich ditkaturow kaž tež zběžkow, mjeztym zo sowjetske wobdźělenje financowanje lěwicarskopolitiskich stron, wójnow wo njewotwisnosći a diktaturow wobsahowaše. Dokelž nimale wšitke kolonialne staty proces dekolonializacije přeběžachu, stachu so mnozy ze bitwišćemi zymneje wójny w Třećim swěće. Wobě mocy wužiwaštej hospodarske pomocy, zo byštej loyalitu njewusměrjenych krajow zdobyłoj. Kubanska rewolucija wot 1959 instalowaše prěni komunistiski režim w zapadnej hemisferje, a 1962 započa kubanska raketowa kriza po zaměstnjenju US-ameriskich raketow w Europje a sowjetskich raketow w Kubje; wona so daloko wobhladuje jako dypk, hdźež bě Zymna wójna najbliša, do atomoweje wójny eskalěrować. Dalši wuznamny konflikt zastupjerjow bě vietnamska wójna wot 1955 hač do 1975, kotryž so z poražku za USA skónči.
ZSSR skrući swoju dominancu we wuchodnej Europje přez poraženje madźarskeje rewolucije 1956 a inwaziju Čěskosłowakskeje we wobłuku Waršawskeho pakta 1968. Poćahi mjez ZSSR a Chinu zwjezechu hač do 1961, při čimž sino-sowjetske pačenje wobaj stataj na kromu wójny přinjese, za čas namjezneho konflikta w lěće 1969. 1972 iniciěrowachu USA diplomatiske kontakty z Chinu, a USA a ZSSR podpisachu rjad zrěčenjow, kotrež wobmjezowachu swoje nuklearne arsenale za čas periody, kotraž je jako wotputanje znata. 1979 zwyšichu powalenje pro-ameriskich knježerstwow w Iranje a Nicaragua kaž tež wudyrjenje sowjetsko-afghaniskeje wójny znowa napjatosće. 1985 bu Michail Gorbačow wjednik ZSSR a rozšěri politiske swobody, štož wjedźeše k rewolucijam 1989 we wuchodnym bloku a sypnjenju ZSSR 1991, štož woznamjenješe kónc zymneje wójny.
