Osmaniske mócnarstwo
Osmaniske mócnarstwo (w starych žórłach tež Turkowske mócnarstwo) wobknježeše wot 14. hač do spočatka 20. lětstotka wulke kónčiny juhowuchodneje Europy, zapadneje Azije a sewjerneje Afriki. Jeho sydło bě wot lěta 1453 Istanbul. Hłowa Osmaniskeho mócnarstwa bě sultan, kotryž přisłušeše dynastiji Osmanow.
Stawizny
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Mócnarstwo nasta z beylika abo wjerchowstwa, kotrehož w sewjerozapadźe Anatoliskeje wokoło 1299 turkmenski wjednik Osman I. załoži. Jeho namrěwcy zdobychu sej wulki dźěl Anatoliskeje a wupřestrěchu so dosrjedź 14. lětstotka na Balkan a přeměnichu swoje skromne kralestwo k transkontinentalnemu mócnarstwu. Osmanojo zdobychu sej 1453 pod Mehmedom II. Konstantinopel a z tym kónc Bycantinskeho mócnarstwa. Z Konstantinopelom jako stolicu a knjejstwom nad wuznamnym dźělom Srjedźneho morja sta so Osmaniske mócnarstwo na šěsć lětstotkow z centralnym wójmidłom mjez Bliskim wuchodom a Europu.
.png)
Knježacy nad najwšelakorišimi ludami, dowoli mócnarstwo swojim mnohim nabožnym zhromadźenstwam abo jahłam rozdźělne stopjenje samozarjadnistwa, zo bychu swójske naležnosće dohladowali. Hačrunjež běchu prjedy toho měnjenja, zo je Osmaniske mócnarstwo po smjerći Sulejmana Wulkotneho do doby rozpada zaćahnyło, su sej dźensniši stawiznarjo přezjedni, zo wobchowa mócnarstwo hač do 18. lětstotka sylne a přiměrjomne hospodarstwo, towaršnosć a wojerstwo. Osmanojo dožiwichu kónc 18. a spočatk 19. lětstotka wojerske poražki, kotrež wjedźechu k wulkim teritorialnym stratam. Přez rozmach nacionalizma nastachu wjacore nowe staty na Balkanje. W běhu 19. lětstotka skrućichu a rjadowachu Tancimatske reformy osmaniski stat a jón lěpje organizowachu. W rewoluciji 1876 spyta kejžorstwo konstitucionelnu monarchiju přesadźić, nawróći pak so po Wulkej wuchodnej krizy skónčnje k rojalistickej diktaturje pod Abdulom Hamidom II.
W běhu pózdnjeho 19. lětstotka chcychu osmaniscy myslerjo Młodźi Turkojo po zapadnych přikładach towaršnostnu a politiku po zapadnych přikładach modernizować, štož wuwjercholowaše 1908 w Młodoturkowskej rewoluciji pod nawodom Komiteja unije a postupa (CUP), kotraž konstitucionelnu monarchiju wobnowi. Najebać to bu CUP po katastrofalnych Balkanskich wójnach radikalniši a bóle nacionalistiski a zorganizowaše skónčnje 1913 puč, kotryž diktaturu zarjadowa. W běhu 19. a spočatka 20. lětstotka hrožeše muslimam wosrjedź rozpada Osmaniskeho mócnarstwa a w Ruskim mócnarstwje přesćěhanje, kotrež zawinowachu wulke straty na žiwjenjach a wulke pućowanja z Balkana, Kawkaza a Krimy do dźensnišeje Turkowskeje. Komitej unije a postupa (CUP) přistupi Prěnjej swětowej wójnje na stronje centralnych mocow, hrožeše pak před nutřkownym zběžkom, wosebje arabskej rewoltu, a přewjedźe ludomordarstwo přećiwo Armenjanam, Asyram a Grjekam.
Po Prěnjej swětowej wójnje wobsadźichu a dźělachu aliěrowane mócnarstwa Osmaniske mócnarstwo, při čimž přewzaštej Wulka Britaniska a Francoska kontrolu nad jeho južnymi kónčinami. Turkowska wójna wo njewotwisnosć, nawjedowana wot Mustafy Kemala Atatürka přećiwo wobsadniskim aliěrowanym, wuskutkowa w lěće 1922 wutworjenje republiki Turkowskeje a zběhnjenje sultanata.
