Mongolske mócnarstwo
 Ekspansija Mongolskeho mócnarstwa wo Euraziji mjez 1206 a 1294, z modernymi politiskimi hranicami přeměstnjena. | |
| zakładne daty: | |
| swójske mjeno | ᠶᠡᠬᠡ
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ Yeke Mongɣol Ulus |
| stolica | Awarga (1206-1235) |
| přestrjeń | 23,500,000 km2 (1294) |
| hustosć | – |
| hłowa stata a šef knježerstwa | Toghon Temür (nominalny) (1333-1368) |
Mongolske mócnarstwo bě najwjetše zwisowace mócnarstwo w stawiznach. Wone nasta w dźensnišej Mongolskej we wuchodnej Aziji a wupřestrěwaše so w swojim času rozkćěwa wot Japanskeho morja hač do wuchodneje Europy, při čimž sahaše do sewjera do Arkisy, do wuchoda a juha na indiski subkontinent, přez inwazije w juhowuchodnej Aziji a zdobywanje Iranskeho wysočiny, a do zapada hač do Lewant a ke Karpatam.
Mócnarstwo nasta ze zjednoćenja wjacorych nomadiskich kmjenow w mongolskim jadrowym kraju pod nawodom Temüjin, kiž bu pod titulom Dźingis Chan (ca. 1162 – 1227) znaty, a bu wot rady w lěće 1206 jako knježićel wšitkich Mongolojo proklamowany. Mócnarstwo rozrosće spěšnje pod swojim knjejstwom a tym swojich potomnikow, kotřiž do wšěch směrow nadpadowace wójska wupósłachu. Hoberski transkontinentalny imperij zwjaza wuchod ze zapadom a Pacifik ze Srjedźnym morjom we wunuzowanej Pax Mongolicy, kotraž wuměnu wikowanja, technologijow, tworow a ideologijow wo Euraziji zmóžni.
Imperij poča so na zakładźe wójnow wo naslědnistwo pačić, dokelž wnučki Dźingisa Chana wo tym wadźachu, hač měješe so kralowska linija wot jeho syna a prěnjotnych namrěwcow Ögedei abo wot jednoho z jeho druhich synow, kaž Tolui, Chagatai abo Jochi, wotwodźeć. Toluidźa přesadźichu so po krawnym wučisćenju frakcijow Ögedeid a Chagatayid, tola zwady mjez potomnikami Toluija zastachu. Konflikt wo tym, hač by imperij zasydliwy, kosmopolitiski žiwjenski stil přiwzał abo swój nomadiski, step-basěrowany žiwjenski stil dale wjedł, bě rozsudny faktor za rozbiće.
Po tym zo bě Möngke Chan 1259 zemrěł, wuzwolichu riwalizowacy radźićeljo Kurultai zdobom wšelakich naslědnikow, bratraj Ariq Böke a Kublai Chan, kotrajž w Toluidiskich wobydlerskich wójnach (1260 – 64) přećiwo sebi wojowaštaj a z wužadanjemi wot potomnikow druhich synow Dźingisa Khansa konfrontowanaj běštaj. Kublai přewza wuspěšnje móc, ale dóńdźe k wójnje, mjeztym zo spyta podarmo, kontrolu nad chagatayidowymi a wolijowymi swójbami wróćo zdobyć. Hač do Kublajoweje smjerće w lěće 1294 bě mócnarstwo do štyrjoch separatnych chanatow abo mócnarstwow rozpadnyło, wot kotrychž sćěhowaše kóždy swójske zaměry: khanat Złoteje črjódy w sewjerozapadźe, Chagatai chanat w centralnej Aziji, Ilchanat w Iranje a Dynastija Yuan w Chinje, ze sydłom w dźensnišim Pekingu. 1304, za čas knjejstwa von Temür, akceptowachu tři zapadne khanaće wyšnosć dynastije Yuan.
Ilkhanat bě prěni, kotryž padny, a rozpadny mjez 1335-53. Jako přichodne zhubi yuan-dynastija 1354 a 1368 kontrolu nad tibetiskim platowom a poprawnom Chinu a zwjeze so, po tym zo bu jeje stolica Dadu wot Ming-trupow zdobyta. Genghisidowscy knježićeljo yuan sćahnychu so potom do sewjera wróćo a knježachu dale mongolski plateau. Režim je po tym jako Dynastija sewjerneje Yuan znaty, kotraž hač do zdobyća přez dynastije Qing w 1630tych lětach jako zbytny stat přežiwi. Złota črjóda bě so hač do kónca 15. lětstotka do konkurowacych khanatow rozłamała, mjeztym zo wobsteješe Chagatai-khanat hač do 1687, abo w padźe yarkentskeho khanata hač do 1705.
