Diplomatija
 |
Za nastawki ze samsnym titulom hlej stronu Diplomatija (wjacezmyslnosć). |
Diplomatija je praksa stajnych jednanjow mjez statami, kotraž so mjez druhim na to měrja, wikowanske zrěčenja wotzamknyć, kulturnu wuměnu organizować abo wojersku podpěru za zastupjeny kraj zdobyć. Wona je instrument, z kotrymž wěsty stat swoju wonkownu politiku we wonkownych poćahach zwuraznja a sćěhuje. Diplomatija je tež z měrliwym rozrisanjom problemow mjez statami zwjazana. Před dwaj tysac lětami praji romski jurist a filozof Cicero: „Mamy dwě móžnosći, rozrisać: jednu z argumentami, druhu z namocu; a dokelž je prěnja čłowjekej swójska, druha pak dźiwim zwěrjatam, měli jenož potom za druhej sahnyć, hdyž njemóžeš prěnju nałožować.“ Z druhimi słowami: Móc argumentow a nic argument mocy – to je esenca diplomatije.
Diplomaća dźěłaja hłownje we wulkopósłanstwach a konsulatach, hdźež po potrjebje wobydlerjam wot nich zastupowanych statow pomhaja. Diplomatija je wuměłstwo, za wšitke jednanske strony akceptabelny kompromis namakać.
Diplomatija (jendź. diplomacy, franc. diplomatie, něm. Diplomatie) je mjezynarodne zapřijeće – dźěławosć statnych abo mjezynarodnych institucijow, kotrež rjaduja poćahi z druhimi statami abo mjezynarodnymi organizacijemi; w srjedźowěku tež kmanosć, woprawdźitosć dokumentow zwěsćić (dźensa diplomatika).
Diplomatija je forma kontaktow mjez statami (mjez knježacymi), kotraž je hižo w antice nastała. Hižo faraony wukonjachu diplomatiju wjace hač 2000 lět do našeho ličenja časa. Z časa stareje Indiskeje pochadźeja prěnje zdźeržane přikazy wo nadawkach jednoho diplomata (spóznać a informować) a kajkosćach diplomata (zdźěłany, wušikny, ludźi za sebje zdobywacy). Diplomatija je so hižo wot starych Grjekow praktikowała, wot kotrychž pochadźa zapřijeće diplóos, kotrež pomjenuje dwójce sfałdowany dokument – něšto kaž wobkrućenske pismo, z kotrymž bu pósłanc wuhotowany. Z antikskeje Grjekskeje pochadźa tež priwileg njezranitosće pósłancow (imunity), kotryž bě hižo tehdy jako zasada ludoweho prawa připóznaty.
Prěnjotna forma kwazi-diplomatije bě wuměna pósłancow mjez kmjenowymi zhromadźenstwami, zo by so poselstwo nadawkidawarja posrědkowało a rozłožiło abo zo by so dojednanje (na př. wo skónčenju wójny) wujednało. Tohorunja zdawna wobsteji nałožk, wosebitych pósłancow k ceremonielnym składnosćam pósłać, na př. ke krónowanju, kwasu abo pohrjebej statnych wjednikow druhich krajow. Hižo w antice wukonjachu staty kaž China, Persiska, Asyriska, Indiska, Babylon, Grjekska a Rom diplomatiju. W srjedźowěku kćěješe diplomatija w Bycancu. Prěnjotna a najstarša forma diplomatije běchu wosebići społnomócnjeni – ad-hoc- abo na krótki čas powołani zamołwići, kotřiž zastupowachu wotpósłace staty a běchu přez lěttysacy jenička forma diplomatiskich stykow mjez statami. Biblija naspomni hižo mnohe ad-hoc-misije wysokeho wuznama, mjez nimi na přikład přichad kralowny Saby w 10. lětstotku do Chr. pola krala Salomona Israela. Wěstu stabilitu docpěchu diplomatiske poćahi w antikskej Grjekskej, hdźež měšćanske staty tak husto wosebite misije wuměnjowachu, zo přiwzachu tute w prěnim lětstotku do Chrystusa nimale charakter krutych diplomatiskich poćahow. Dalša forma diplomatije – stajne diplomatiske zastupnistwa a z nimi moderna powołanska diplomatija – nasta w druhej połojcy 15. lětstotka w italskich měšćanskich statach (Bjenatki, Mailand, Genua, Florenc). Wottam pochadźa tež praksa zarjadowanja stajnych swjatkow, kotrež so potom po cyłej Europje rozšěrjowaše. Prěnje stajne poselstwa w modernym zmysle su so mjez 1450 a 1460 wot italskich statow zarjadowali. Pólska započa w 16. lětstotku z pósłanjom prěnich dołhodobnych pósłancow. Stajne diplomatiske zastupnistwa rozšěrichu so po Europje w 17. lětstotku, wosebje po zakónčenju Westfalskeho měra (1648). Nastaće stajnych diplomatiskich zastupnistwow wužadaše sej wuwiće diplomatiskeho prawa: postupowanja, ceremonije na spočatku a kóncu misije, institucije diplomatiskich priwilegijow a imunitow, prawidła zdwórliwosće a priority kaž tež wuwiće internych statnych organow za koordinowanje dźěła stajnych wukrajnych zastupnistwow.
Tuchwilu je Wienska konwencija wo diplomatiskich poćahach z dnja 16. apryla 1961 najwažniši prawniski zakład za diplomatiju. Wona je do toho płaćiwe normy zwučenosće diplomatiskeho prawa w formje zrěčenja rjadowała, rozšěriła a kodifikowała.
Wotkazy
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]
- Diplomatija – Literatura w katalogu Němskeje narodneje biblioteki (němsce)
- Webstrona Zjednoćenych narodow (wjacerěčna)