Mongolske rěče

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Mongolske rěče
Geografiske
rozšěrjenje
:
Mongolska, Burjatija a Kalmykija (Ruska Federacija), Znutřkowna Mongolska (Chinska)
Genetiska
klasifikacija
:

Altajske rěče (diskutowana)
 Mongolske rěče

Podskupiny:
Zapadomongolske rěče
Wuchodomongolske rěče


Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg
Rěče we swěće: Mongolske rěče maja swětłozelenu barbu
Linguistic map of the Mongolic languages.png

Mongolske rěče tworja jednu w Aziji (předewšěm w Mongolskej, w Chinje a Ruskej, jako jednotliwc tež w Afganistanje) rozšěrjenu rěčnu swójbu wot něhdźe 15 relatiwnje blisko přiwuznych rěčow z něhdźe 7,5 Mio. rěčnikami. Wone so rozeznawaja nic tak jara we słowoskładźe, přećiwo tomu sylnišo w morfologiji a syntaksy.

Mongolske rěče jako podskupina altajskich rěčow[wobdźěłać]

Mongolske rěče buchu často do genetiskeho zwiska z tunguziskimi a turkowskimi rěčemi stajene a z tymi jako "altajsku rěčnu swójbu" zjimane. Bjezdwěla wobstajace typologiske a leksikaliske přezjednosće mjezy mongolskimi, tunguziskimi a turkowskimi rěčemi so móžeja tola tež přez wzajomne wobwliwowanje dla rěčnych kontaktow město přez genetiku přiwuznosć wujasnjować. Prašenje genetiskeje jednosće altajskich rěčow je w historiskej linguistice dale dwělomne.

Wažne rěče[wobdźěłać]

Jenička mongolska rěč z wjace hač jednej milionow rěčnikami je

  • Mongolšćina z 5-6 milionow rěčnikami: (Wonkowa) Mongolska (z toho 2,5-3 milionow Chalcha-dialekt), China (Znutřkowna Mongolska)

Dalše wjetše mongolske rěče su:

Klasifikacija[wobdźěłać]

Genetika jednosć mongolskich rěčow je cyle njezwadna, wězo bu nutřka struktura tuteje rěčneje swójby - předewšěm tež dla relatiwnje wulkeje podobnosće najwjetšich rěčow, kotrež k wotmjezowanskim problemam wjedźu - na kóždy pad žiwje diskutowana. Tradicionelna klasifikacija do zapadneho a wuchodnomongolskeho hłowneje hałuzy, kaž tež do zbytnej kategorije tak mjenowanych nakromnych rěčow bě bjezwuwzaćnje arealnje město genetisce motiwizowana, při tym aktualnej pak nic historiske rozšěrjene rěčow buchu za zakład brało.

Předležeca sylnišo genetisce orientowana klasifikacija bazuje předewšěm na V. Rybatzki, Intra-Mongolic Taxonomy. z J. Janhunen (ed.), The Mongolic Languages. (2003). Ke klasifikaciji bu wobjim leksikaliskich zhromadnosćow jednotliwych rěčow wobkedźbowany.

  • Mongolske (15 rěčow, 7,5 Mio rěčnikow)
    • Dagur (Sewjerowuchodne Mongolske)
      • Dagur (alternatiwnje Dahur, Tahur, Daur, Dahuren; naslědnistwowa rěč Khitan) (100 tysac)
      • Khitan(rěč hač do 12. lětstotka chinskeje Liao-dynastije)
    • Burjat (Sewjerne Mongolske)
    • Chalcha-Oirat (Centralne Mongolske)
      • Chalcha-Ordos
        • Mongolšćina (5-6 Mio)
          • Jerim-dialektowa skupina: Chortschin, Jasagtu, Jarut, Jalait-Dörbet, Gorlos
          • Juu-Uda-skupina: Aru Chortschin, Baarin, Ongniut, Naiman, Aochan
          • Josotu-skupina: Charatschin, Tümet
          • Ulan-tsab-skupina: Tschachar, Urat, Darchan, Muumingan, Dörben Küüket, Keschigten
          • Shilingol-skupina: Üdzümütschin, Khuutschit, Abaga, Abaganar, Sönit
          • Dialektowa skupina wonkowneje Mongolskeje: Chalcha, Chotogoit, Darchat, Tsongol, Sartul, Dariganga
        • Urdus (Ordos) (100 tysac)
      • Oirat-Kalmyk
    • Shira Yugur (Juho-centralne Mongolske)
      • Shira Yughur (Sarygh Yughur, Dongbu Yugu, Ost-Yughur, Nggar) (3 tysac, etnisce 6 tysac)
    • Monguor-Santa (Juhowuchodne Mongolske)
      • Mongghuol (Huzhu Mongghul, Monguor, Tu) (150 tysac, etnisce 200 tysac)
      • Mangghuer (Minhe Mangghuer) (25 tysac)
      • Bonan (Bao'an, Paoan, Paongan) (6 tysac)
      • Kangjia (0.4 tysac) (hakle w 1990er wotkrywana)
      • Santa (Sarta, Dongxiang, Tungxiang, Tung) (250 tysac)
    • Moghol (Juhozapadne Mongolske)
      • Mogholi (Moghol) (200 rěčnikow, etnisce 3 tysac)

Geografiske rozšěrjenje po statach[wobdźěłać]

Mongolske rěče su w Mongolskej, Chinje, Ruskej a Afghanistanje rozšěrjene. Slědowaca tabela pokaza rozšěrjenje rěčow z aktualnymi ličbami rěčnikow w jednotliwych krajach.

Mongolske rěče - rozšěrjenje po statach
Rěč Ličba rěčnikow Rozšěrjena w slědowacych krajach
DAGUR
Dagur 100 tysac China (Nutřkowna Mongolska, Xingjiang)
BURJAT
Burjatišćina 450 tysac Ruska 320 tysac, China 65 tysac, Mongolska 65 tysac
Chamnigan 3 tysac Russka (Transbaikalny region) bilingual mongol.-tungusisch
CHALCHA-OIRAT
Mongolšćina 5-6 Mio Mongolei 2.5 Mio (předewšěm Chalcha), China (Nutřkowna Mongolska) 3-3.5 Mio
Ordos (Urdus) 100 tysac China (Nutřkowna Mongolska)
Ojratišćina 350 tysac Mongolska 200 tysac, China 150 tysac
Kalmykišćina 180 tysac Ruska (AR Kalmykiska)
SHIRA-YUGUR
Shira Yugur 3 tysac China (Gansu)
MONGUOR-SANTA
Mongghuol (Monguor) 150 tysac China (Qinghai)
Mangghuer 25 tysac China (Qinghai)
Bonan (Paoan) 6 tysac China (Qinghai, Gansu)
Kangjia 0.4 tysac China (Qinghai) hakle w 1990er wotkrywana
Sarta (Dongxiang) 250 tysac China (Gansu)
MOGHOL
Mogholi 0.2 tysac Afganistan (pola Herata)

Leksikaliske přirunanje[wobdźěłać]

Zo najwjetše mongolske rěče relatiwnje blisko hromadźe přiwuzne su, pokazaja slědowace słowne runicy ze zakładneho słowoskłada najwažnišich modernych mongolskich rěčow. Přidatnje je protomongolska abo staromongolska forma, forma literariskeje Mongolšćiny (wot 12. lětstotka w ujguriskim wertikalnym pismje traděrowana, w 17. lětstotku fiksěrowana) a srjedźomongolska forma (13. hač do 16. lětstotka) naspomnjena.

Woznam Proto-
Mongol.
Literar.
Mongol.
Srjedźo-
Mongol.
Chalcha Burjat Kalmyk Urdus Baoan Monguor Dagur Yugur
nan *abu abu abu av aba awə abe abe aba . aba
mać *ebej ebei ebej (evij, eej) ebı ewə . . . ewe .
syn *ači ači ači aša ačə ači . ači . .
bratr *aka aqa aqa (ax) axa axə axa . aga aka aga
nadro *kökön kökün kokan xöx xüxen kökn göxö kugo kugo . hgön
krej *čisu čisu čisun cus šuhan cusn djusu čisoŋ cəsu čos čusun
hłowa *tolugai toluγai . tolgoj tolgoj tolγa tologo . tolGui . toloγui
woko *nidün nidün nidun nüd nüde nüdn nüdün nedoŋ nudu nide nudun
ruka *gar γar qar gar gar γar Gar xar Gar . Gar
woda *usu usun usun us uhan usn usun se . oso qusun
skała *kada qada qada xad xada xadə xada . Gada xada Gada
jězor *naγur naγur na'ur nuur nur nur nur . nur naur .
3 *gurban γurban xurban gurab gurban gurwn gurwa goraŋ guran guarban gurwan
4 *dörben dörben dorben döröb dürben dörwn dörwo deroŋ deran durub dörwen
5 *tabun tabun tabun tav(an) taban tawn tawun tavoŋ tawen tawan .

Žórło: S. Starostin, Altaic Etymological Database, Internet 2005. (Zdźěla jako kniha k dóstaću je: S. Starostin (et al.), Etymological Dictionary of the Altaic Languages, Part 1 (A-K), Brill, Leiden 2003.)

Rěčne periody a pismowe systemy[wobdźěłać]

Rozdźěluja so Mongolske rěče historisce do slědowacych periodow:

  • Staromongolska rěč - Mongolska rěč před 13. lětstotkom

Staromongolšćina steji hišće blisko Proto-Mongolšćiny, konstrukta protorěče, z kotrychž su wšě mongolske rěče wuchadźałe. Wobsahuje mnoholičbne turkowske a mongolske (?) požčonki a bu tež wot Chinšćiny Tang-dynastije wobwliwowana. W tutym času bu wot mongolskich Khitanow, kotrež Liao-dynastiju załožowana, swójske pismo wuwiwała. Tute słužiłe potom jako bazu za samostatne pismo tunguziskich Dźurdźow (němsce Dschurschen) a tež jako bazu Mandźurskeho pisma. Na kóncu staromongolskeje periody bu wertikalne ujguriske pismo wot Mongolow přejimałe.

  • Srjedźomongolska rěč - Mongolska rěč wot 13. hač do spočatka 17. lětstotka

Srjedźna Mongolšćina je w tekstach w chinskej transkripciji wobchowowana (najwažniši tekst je "Tajne stawizny Mongolow", něhdźe 1240), ale tež w tibetiskim Phags-Pa-pismje a dwurěčnych glosarach. Najstarši wobchowowany pismowy dopokaz wot něhdźe 1225 je tola kamjeń Yisüngge, nefy Dschingis Khana. Na kóncu tuteje periody so konwertowanje Mongolow k (tibetiskim) buddhizmej (w 17. lětstotku) stało. Tohodla bu wjele přiłožkow z Tibetišćiny abo Sanskrita publikowane a buddhistiske terminusy do Mongolšćiny přijimane abo přiłožene.

W srjedźomongolskim času započina diferencowanje mongolskich narěčow, kotrež so su pozdźišo k dźensnišim mongolskim rěčam wuwiwałe.

  • Moderne Mongolske rěče - Mongolske rěče wot 17. lětstotka

W 17. lětstotku so stało přechod k modernej rěčanej rěči, ale tež fiksěrowanje klasiskeje pismoweje rěče, kotraž na staro- a srjedźomongolskich stopjenja wróći. Rěčane formy Mongolšćiny so su wot pismoweje rěče jara daloko zdalowachu.

Změna w nazwuku stejaceho altajskeho /p-/ Mongolske rěčne stopjenja so móža mjeztym při změny altajskeho w nazwuku stejaceho /p-/ wujasnjować. Wona so je staromongolsce jako /p-/ wobchowował, nastało srjedźomongolsce k /h-/, w modernej Mongolšćinje (tež w klasiskej pismowej rěči) so cyle pozhubił. Přikład:

  • staromong. pon > srjedźomong. hon > lit. mongol. on "lěto"

Rěčna charakteristika[wobdźěłać]

Typologiske přiznamjenja[wobdźěłać]

Typologisce maja mongolske rěče wulku podobnosć z woběmaj druhimaj skupinomaj altajskich rěčow (Turkowske a Tunguziske). Tute přiznamjenja su tuž do dalokeje měry hromadźe altajske a so zdźěla tež pola uralskich a paleosibiriskich rěčow (hlej Altajske rěče) namakaja.

Najwažniše typologiske charakteristiki mongolskich rěčow su:

  • Srěnjowulke foneminwentary a jednora złóžkowa struktura, lědma konsonantowe clustery. Regularnje sydom wokalow ("turkowski" /ı/ je z /i/ spadnył). Wokale so móžeja po jich městnje artikulacije (prědku-zady), kulojćenje (kulojćeny-njekulojćeny) a wysokosći (wysoki-hłuboki) rozdźělować. Tuta klasifikacija je za wokalnu harmoniju wot rozsudneho wuznama.
městno artikulacije prědku zady
kulojćenje njekulojćeny kulojćeny njekulojćeny kulojćeny
wysoki i ü u
hłuboki e ö a o
  • wokalna harmonija mjezy poslednim wokalom kmjena a slědowacym sufiksom, kotraž na rozdźělne wokalne opozicije wotpočuje, předewšěm na městno artikulacije "prědku-zady" ("Palatalna wokalna harmonija"). Někotre mongolske rěče, na př. Mogholi a Tu, su wokalnu harmoniju zhubiłe.
    • Přikładaj z Chalcha:
малаар mal-aar "ze skotom" (INSTR)
номоор nom-oor "z knihu" (INSTR)
  • pospochi aglutinatiwnu słowotwórbu a fleksiju, a drje nimale ekskluziwnje přez sufiksy. Kóždy morfem ma specifiski woznam a gramatisku funkciju a je - wothladane wot žadanjow wokalneje harmonije - njepřeměnjomny.
  • Adjektiwy so w modernych mongolskich rěčach njeflektěruja, njepokazaja žadnu konkordancu z jich wobmjezowacym słowom, kotremuž wone předchadźu. (Wězo maja starše rěčne stopjenja zbytki konkordancy w numerusu a genusu.)
  • Při wužiću kwantificěrowadłow (ličbniki, podaća mnóstwa) wupadnje pluralowe markěrowanje.
  • Njeeksistuja žadne artikle.
  • Njeeksistuja žadyn gramatiski genus, tež nic při pronomenach.
  • Wažnje za mongolske rěč je koncept konwerbow (poprawom participy), kotrež so jako narunanje za pódlanske sady wužiwaja. Při tym deleka přikłady z Chalcha.
  • Werb steji na kóncu sady, normalna sadoslěd je SOV (subjekt-objekt-werb).

Nominalne tworjenje[wobdźěłać]

Nomina mongolskich rěčow maja kategorije numerus (singular / plural) a pad (sydom padow), kotrejž so přez přiwisowane pluralowe resp. padowe markěrowadłaj markěrujetej. Pluralowe markěrowadła steja před padowymi markěrowadłami. Wobaj sufiksaj podležitej wokalnu harmoniju .

Pluralowe tworjenje so na přikładźe Chalcha pokaza. Pluralowe markěrowadła su нар /nar/, ууд /uud/ a чууд /čuud/ a warianty z tych al tež bóle zrědka д /d/ a з /s/.

Přikłady za pluralowe tworjenje w Chalcha
Woznam Singular Plural
kniha ном /nom/ номууд /nom-uud/
młodźenc залуу /zaluu/ залуучууд /zaluu-čuud/
nan аав /aav/ аавууд /aav-uud/
mać ээж /eej/ ээжүүд /eej-üüd/
syn хүү /xüü/ хүүдүүд /xüü-d-üüd/
bratr ах /ax/ ах нар /ax-nar/
hłowa толгой /tolgoi/ толгойнууд /tolgoi-nuud/
woko нүд /nüd/ нүднүүд /nüd-nüüd/
ruka (něm. Arm) гар /gar/ гарнууд /gar-nuud/
skała хад /xad/ хаднууд /xad-nuud/
jězor нуур /nuur/ нуурнууд /nuur-nuud/

Slědowaca tabela pokaza padowe markěrowadła a deklinaciju słowa мал mal "skót" w Chalcha.

Pad Padowy markěrowadło Forma Woznam
Nominatiw мал /mal-Ø/ skót (Nom.)
Genitiw -ийн /-iin/ малийн /mal-iin/ skota
Datiw-Lokatiw -д /-d/ малд /mal-d/ skotej, při skoće, k skotej
Akuzatiw -ийг /-iig/ малийг /mal-iig/ skota (Akk.)
Ablatiw -аас /-aas/ малаас /mal-aas/ wot skota
Instrumental -аар /-aar/ малаар /mal-aar/ zе skotоm
Komitatiw -тай /-tai/ малтай /mal-tai/ hromadźe ze skotom
Alatiw -руу /-ruu/ мал руу /mal-ruu/ k skotej

Adjektiwy

  • улаан ном ulaan nom "čerwjena (улаан ulaan) kniha (ном nom)"
  • улаан номууд ulaan nom-uud "čerwjene knihi"
  • улаан номийн ulaan nom-iin "čerwjeneje knihi"

Njepřewjedźe žadna změna na započinanym adjektiwje w numerusu a padźe a njeeksistuje žadna konkordanca z wobmjezowacym słowom.

Personalne pronomeny

Personalne pronomeny w nominatiwje su
Wosoba Singular Plural
1 би /bi/ бид /bid/ (бид нар /bid nar/)
2 чи /či/, та /ta/ та нар /ta nar/
3 энэ /ene/, тэр /ter/ тэд /ted/ (тэд нар /ted nar/)

Při 2. wosobje w singularje wotpowěduje něhdušu pluralowu formu ta dźensnišo jenož hišće zdwórliwym zarěčenju "wy" (wykanje). Pronomeny 3. wosoby pochadźa wot demonstratiwneho pronomena a so rozeznawaja po tym, hač wotpowědna wosoba je daloko abo blisko rěčnika; ter steji za "wón/wona/wono" (njeeksistuje ani při pronomenje žadne genusowe markěrowanje). W deklinaciji maja pronomeny w singularje ale tež w prěnjej wosobje plurala wotwisny kmjeny, při tym so w 1. wosobje plurala w genitiwje mjezy ekskluziwnej a inkluziwnej formu "my" rozeznawatej. Wotwisne kmjeny 3. wosoby singulara so dźensnišo w rěčanej rěči najčasćišo přez regularne formy narunuja.

Wotwisne formy personalnych pronomenow
Wosoba Singular Plural
1 над- /nad-/, миний /min-ii/ (Gen.) бид(эн)- /bid(en)-/, манай /man-ai/ (Gen.)
2 чам- /čam-/, чиний /čin-ii/ (Gen.)
3 үү(н)- /üü(n)-/, түү(н)- /tüü(n)-/

Werbalna morfologija[wobdźěłać]

Hłowne rysy werbalneho tworjenja so na přikładźe Chalcha rozłožuja.

Aspekt a tempus

Mongolske werby rozeznawaja dwaj aspektaj, perfektiw (dočinjeny čin) a imperfektiw (njedočinjeny čin). Wobaj aspektaj móžetej pak tempusy preteritum (zańdźenosć) a prezens-futur (njezańdźenosć) měć. Přez to ma kóždy werb štyri kmjenowe formy, kotrež so přez slědowace sufiksy markěrowaja:

Markěrowadła kmjenowych formow mongolskeho werba
Tempus Perfektiw Imperfektiw
Preteritum -в /-v/ -жээ /-džee/
Prezens-Futur -лаа /-laa/ -на /-na/

Tute formy nimaja žadne rozeznawanje wosoby a so njemóžeja negować. Přikładaj:

  • тэр ирэв ter ire-v "wón/wona/wono je přišoł/přišła/přišło" (perfektiw, zańdźenosć)
  • бид номийг уншина. bid nom-iig unši-na "budźemy knihu čitać"

Negacija

Negacija so přewjedźe přez negaciske markěrowadło -гүй /-gui/, kotrež so na werbalne nomeny připowěša. We preteritumje so za to werbalny nomen na -сан /-san/ wužiwa, w prezens-futurje na -х /-x/. Přikładaj:

  • тэр ирсэнгүй. ter ir-sen-gui "wón/wona/wono njeje přišoł/přišła/přišło"
  • би мэдэхгүй. bi mede-x-gui "njewěm"

Iteratiw, Duratiw

Iteratiwny abo duratiwny aspekt so móže přez werbalny nomen na -даг /-dag/ wuprajeć. Přikład:

  • тэр Улаанбаатарт амидардаг. ter Ulaanbaatart amidar-dag "wón bydli (stajnje ) w Ulaanbaatorje"

Imperatiw

Imperativ so přez samón kmjen tworja, jeho zdwórliwa forma přez /-aarai/, jeho negacija z pomocu wot /bitgii/. Přikłady:

  • яв yav! "dźi!"
  • яваарай yaw-aarai! "dźi prošu!"
  • битгий яв bitgii yav! "njeńdź"

Eksistuja hišće něhdźe 10 dalšich imperatiwnych kóncowkow, kotrež so hdy po situaciji a nuznosći nałožuja a w jich sylnosć wot njezwjazowaceho přeća (яв-маар /yav-maar/) hač do chwatneho kazanja (яв-аах /yav-aach/) móžeja sahać.

Konwerby

Konwerby so we wšěch mongolskich rěčach při koordinaciji abo subordinaciji wjacorych sadow wužiwaja. Móžěja so je jako participy wobhladować. Hdy po funkciji maja rozdźělne formy.

Jednora sekwenca so přez konwerb na -ж /-dž/ započina, jenož posledni werb w tajkej slědźe steji we finitnej formje. Přikład:

  • Би долоон цагт босж, оглоони хоол идеж, ном уншив. bi doloon cagt bos-, oglooni xool ide-, nom unši-v
  • "Stańši z łoža sedmich, snědach a (potom) čitach knihu"

Předčasnosć so přez konwerb na -аад /-aad/ wupraje. Přikład (dla wokalneje harmonije tu -оод /-ood/):

  • Бид хувцас омсоод, номоог уншина. Bid xuvcas oms-ood, nom-oog unši-na "Zdrasćiwši, budźemy knihu čitać"

Literatura: Přikłady k morfologiji zdźěla z G.L. Campbell, Compendium of the World's Languages.

Hlej tež[wobdźěłać]

Literatura[wobdźěłać]

  • Hans-Peter Vietze: Lehrbuch der mongolischen Sprache, ISBN 3-324-00242-7, stronje 13 a 14 (něm.)
(z němskeje wikipedije)
  • Janhunen, Juha: The Mongolic Languages. Routledge, London 2003.
  • Clauson, Gerard: Turkish and Mongolian Studies. Luzac, London 1962.
  • Comrie, Bernard: The Languages of the Soviet Union. Cambridge University Press 1981.
  • Doerfer, Gerhard: Klassifikation und Verbreitung der mongolischen Sprachen in Spuler 1964 (s.u.).
  • Masica, Colin P.: Defining a Linguistic Area: South Asia. Chicago University Press 1976.
  • Ramsey, S. Robert: The Languages of China. Princeton University Press 1987.
  • Spuler, Gerhard: Mongolistik. [=Hdb. der Orientalistik 1:V:2] Brill, Leiden 1964.
  • Kullmann, Rita: Mongolian Grammar priwatnje publikowana, Ulan Bataar 2001, ISBN 962-8457-05-5

Eksterne wotkazy[wobdźěłać]

(z němskeje wikpedije)
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije