Měsačk

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije

Měsačk
Kajkosće orbita
Wulka połwóska	384 400 km[1]
Perihel – Afel	363 300 km – 405 500 km
Ekscentricita	0,05490
Orbitowa přichilnosć	5°8'24"°
Siderowa perioda	27,3217 tagoj
Přerězna orbitalna spěšnosć	1,022 km/s
Fyziske kajkosće
Kategorija	Satelit zemje
Ekwatorowy – čopowy přeměr	3 474,6 ± 0,06 km[2] × 3472 km
Masa	7,34×1022 kg
Přerězna hustosć	3,344 g/cm3
Ekwatorowe padowe pospěšenje na powjerchu	1,62 m/s2
Ćěkanska spěšnosć	2,37 km/s
Rotaciska perioda	29,53 tagoj
Přichilnosć rotaciskeje wóski	6,687°
Albedo	0,12
Kajkosće atmosfery
Temperatura na powjerchu min. – meza – maks.	396 K (123 °C) 196 K (-77 °C) 40 K (-233 °C)
Hłowne komponenty	Žana atmosfera
Stawizny a dalše

Měsačk (łaćonsce: Luna) je jenički přirodny satelit zemje, a pjaty najwjetši satelit w słóncowym systemje.

Přerězna distanca mjezy srjedźišćomaj zemje a měsačka je 384.403 km, něhdźe třicećikrótny přeměra zemje. Přeměr měsačk je 3.474 km, tróšku wjace hač štwórć tutoho zemje. To woznamjenja, zo wolumen měsačka je něhdźe 2 procentaj tutoho zemje, a la tirforto de gravito na jeho powjercha něhdźe 17 procentow tutoho zemje. Měsačk potrjebuje za kompletny orbit wokoło zemje 27,3 dnjow (orbitowu periodu), a periodowe wariěrowanja w geometriji systema zemja-měsačka-słónca su zamołwite za měsačkowe fazy, kotrež so wospjetuje wšěch 29,5 dnjow (sinodisku periodu).

Měsačk je jeničke njebjeske ćěleso, ke kotrymž ludźo pućowachu, a na kotrymž ludźo přizemjachu. Prěni wumělski objekt, kotryž ćěkaše grawitaciju zemje a nimo lećeše něhdźe na měsačku, bě Luna 1 Sowjetskeho zwjazka; prěni wumělski objekt, kotryž trechiše powjerch, bě Luna 2; a Luna 3 činješe prěnje fota schowaneho boka měsačka. Tute podawki so w 1959 woměwachu. Prěnja kosmiska łódź, kotraž wuspěšnje mjechko přiměsačkowaše, bě Luna 9, a prěnja bjezpilotowa kosmiska łodź, kotraž lećeše přez orbita měsačka, bě Luna 10, wobě w lěću 1966. Projekt Apollo ze Zjednoćenych statow Ameriki činješe jeničku dotalnu wobsadźenu misiju, za čas šěsć přizemjenjow mjezy 1969 a 1972. Čłowjekowe přeslědźenje zemje so skónčeše z kóncom Projekta Apollo, hačrunjež někotre kraje připowědźichu plany pósłać ludźi abo robotiske kosmiske łodźe k měsačkej.

Wobsah 1 Pochad 2 Stawizny 3 Zajimawostki 4 Žiwjenje? 5 Kartografija měsačka 6 Noty a referency 7 Hlej tež 8 Eksterne wotkazy

[wobdźěłać] Pochad

Eksistuja rozdźělne teorije wo pochadźe měsačka. Wón nic jenož je mjeńši hač zemja, ale jara hinaši. Zemje ma skalny powjerch z kapalnej wodu a jadro z kapalneho železa, štož skutkuje, zo zemja je magnetiska, ale měsačk je cyle skalny. Faluje jemu powjerchowa woda, powětr, žiwjenje, magnetosfera a kontinenty. Wón je swět cyle mortwy a njepřeměnjomny, nimo wliwow meteoritow.

Dokelž wón je tak hinaši, měsačk jasnje njenastaješe samsnje kaž zemja. Tuchwilu najbóle popularna teorija praji, zo zemja, hdyž bě młoda, bu wot wulkeho asteroida rozšćěpjena a wulki kruch skały nastaješe měsačk. Měsačk wšak je kaž skalny dźěl zemje. Sam nětko měsačk jara pomału so wot zemje wotsali.

Po druhej teoriji měsačk je njebjeske ćěleso, kotrež bě wot zemje popadnjeny. Ale fyzika tajkeho popadnjenja njeje jasna.

[wobdźěłać] Stawizny

Wo morjach...

Wo kraterach...

Wo přeslědźenju wot ludźi...

21. julija 1969: astronawtaj Neil Armstrong kaj Buzz Aldrin ze Zjednoćenych statow Ameriki přiměsačkachu a nastaještej prěnjej ludźo, kotrejž druhi swět wopytaštej. Cyłkownje 12 ludźi přiměsačkachu za čas tutoho a pječ slědowacych pućowanjow hač do lěta 1972.

[wobdźěłać] Zajimawostki

Wot zemje móžeja widźeć měsačk přeběžeć přez štyri fazy kóždy měsac. Fazy měsački rěkaja: ćěmny młody měsačk, přiběracy połměsačk (prěnja štwórć), połny měsačk, a wotebracy połměsačk (třeća štwórć). Měsačk skutkuje chodźenje morja na zemi.

Dokelž traće dnja na měsačku je samsny tute lěta na měsačku, měsačk přeco ze samsnym bokom k zemi pokazuje. Dla někotrych geometriskich a orbitowych fenomenow tutón bok njeje cyle konstantny, je móžne widźeć wot zemje něhdźe 55 procentow měsačkoweho powjercha. Zbytk bě absolutnje njeznaty hač do 7. oktobra 1959, hdyž sowjetska sonda Luna 3 pósła prěnje fota zadnjeho boka. 10. nowembra 1966 sonda Lunar Orbiter wot Zjednoćenych statow Ameriki 1 pósła prěnje wobrazy, z wyšej kwalitu, z wokołoměsačkoweho orbita.

[wobdźěłać] Žiwjenje?

Po aktualnym wědźe žane žiwjenje na měsačku njeeksistuje. Bjez powětra a bjez kapalneje wody wón je jara žiwjenja njepřećelski wobswět.

Najwjetši dźěl antikskich towarstwow měchu měsačk jako bóh (Selene w grjekskej mytologiji, Luna w romskej mytologiji), a aktualni nowopohanojo praktikuja kult wo jón jako aspekt změnjaceje bohowki. Dokelž je druha najbóle widźomne njebjeske ćěleso a jeho fazow dla měsačk je baza wjacorych kalendrow, kaž tutón Židow a moslemow. W někotrych rěčach wšědny dźeń (póndźela) je po měsačku mjenowany, kaž na př. němsce Montag. W alchimiji a při woponach měsačk so z kowom slěbro asociěruje.

Powjetši wobraz

Njewidźomny bok

[wobdźěłać] Kartografija měsačka

Prěnje mapy:

• 1647: Selenographia fare de Johannes Hevelius
• Giovan Battista Riccioli

"Geografiska" terminologija měsačka

[wobdźěłać] Noty a referency

1. ↑ (jendź.) National Space Science Data Center, websydło NASA
2. ↑ (jendź.) JPL's HORIZONS system, Jet Propulsion Laboratory

[wobdźěłać] Hlej tež

• Měsac
• Islamiski lunarko
• Faza měsačka
• Balancado de Luno
• Projekt Apollo
• Luma poluo
• Eklipsa
• Zemske přewodźerjo

Tutón přinošk ma so hišće přełožić.

[wobdźěłać] Eksterne wotkazy

• http://www.moonphaseinfo.com
• http://www.solarviews.com/eng/moon.htm
• http://www.inconstantmoon.com