Guaranišćina

avañe'ẽ¹
Guaranišćina

kraje	Paraguay, Argentinska, Boliwiska, Brazilska
rěčnicy	4 hač do 5 milionow
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija	Tupiske rěče Tupi-Guaraniske rěce Guaranišćina
družina pisma	łaćonski alfabet
oficielny status
hamtska rěč	Paraguay
rěčne kody
ISO 639-1:	gn
ISO 639-2:	grn, sai
ISO 639-3 (SIL):	GUG, GUN, GUI, GRW
Wikipedija
komentar
1po słowje wuznamjenja čłowjeska rěč (kaž tež runa simi za kečušćinu)
Mapa
Rozšěrjenje Guaranišćiny Brunje: W Paraguayju Čerwjenje: Kraje w kotrychž so Guaranišćina rěči

Guaranišćina je rěč w južnej Americe, kotraž je nacionalna rěč w Paraguayju nimo Španišćiny. Słuša k Tupi-Guaraniskim rěčam.

Stawizny

Guaranišćina bu hižo za čas španiskeje kolonialskeje doby k zaměrej křesćanskeho misionowanja jako pisanska rěč wužiwana. Jezuitowy stat za čas španiskeje kolonialskeje doby, kotryž bě wosebje dźěl dźensnišeho wuchodneho Paraguayja a dźensnišeje argentinskeje prowincy Misiones wopřijimał, spěchował Guaranišćinu, dokelž Jezuity běchu připućowanje běłych sydlerjow jara wobmjezowali a Guaranišćinu jako ekskluziwnu rěču wužiwane. We swětnej prowincy Paraguay wokoło Asuncióna pak wostawała Guaranišćina drje dominowaca wobchadna rěč wobydlerstwa, dokelž čisło sydlerjow španiskeho pochada poměrnje małe bě a so tući z dumoródnymi měšachu, hamtska rěč bě tam pak ekskluziwnje Španišćina, kotraž rěčanu Guaranišćinu w wjelorakim nastupanju wobwliwowała. Z kóncom Jezuitskimi redukcijemi w lěta 1767 je Guaranišćina tež tam jeje wosebitu poziciju zhubjowała.

Tež w njewotwisnym Paraguayju wostawał Španišćina ekskluziwna hamtska rěč. Guaranišćina bu drje jako wažne kulturelne znamjo paraguayiskeje nacije wobhladowana, jeje wužiwanje wostawał pak na ertnym wužiću a na literaturje předewšěm folkloristiskeho charaktera wobmjezowana.

Hakle w nowej dobje so w Paraguayju započinaše, Guaranišćinu tež w kubłanju a jako hamtsku rěču wužiwać a rozdźělne wužiwane prawopisne systemy k do dalokeje měry fonetiskej ortografiji zjednotnjować.

Dialekty

Z wotstawkom najdalšo rozšěrjena warjeteta Guaranišćiny je Paraguayska Guaranišćina [gug], kotraž je z rěče znajmjeńša zdźěla španisce akkulturěrowanych wobydlerjow kolonialneje swětneje prowincy Paraguayja kaž tež Jezuitoweho stata wuchadźał a tohodla wšelakore španiske wliwy pokaza. Ma (po SIL) 4,6 milionow kulturelnje mesticiskich rěčnikow. Paraguayska Guaranišćina bu prjedy tež w argentinskich prowincomaj Misiones a Corrientes a přimjeznych regionach Brazilskeje rěčana, je tam pak dźensnišo w dumoródnym wobydlerstwje do dalokeje měry wot Španišćiny resp. Portugalšćiny wutłóčena. Dla připućowanja z Paraguayja eksistuje pak tež dźensnišo w Argentinskej a Brazilskej wjetše čisło rěčnikow Paraguayskeje Guaranišćiny.

Njewotwisnje wot Paraguayskeje Guaranišćiny bu wot indigenych skupinow, kotrež so k ludej Guaraní liča, čisło warjetetow Guaranišćiny rěčane, kotrež so zdźěla jara mjez sobu rozeznawałe a dźensnišo najčasćišo jenož relatiwnje małe čisło rěčnikow maja:

• Simba-Guaraní [gnw] (w Boliwiskej, 7000 rěčnikow po SIL International)
• Chiriguano / Guarayo-Guaraní [gui] (50.000 rěčnikow, wot tych 34.000 w Boliwiskej a zbytk w Argentinskej a Paraguayju)
• Mbyá-Guaraní [gun] (16.000 rěčnikow, wot tych 8000 w Paraguayju, zbytk w Brazilskej a Argentinskej)

W dalšim zmysle su warianty Guaranišćiny tež slědowace:

• Aché abo Guayaqui [guq] (1500 w Paraguayju)
• Kaiwá [kgk] (15.000 w Brazilskej)
• Chiripá abo Ñandeva [ndh] (7000 w Paraguayju, 5000 w Brazilskej)
• Xetá [xet] (w Brazilskej, nimale mortwa)

Mjeztym zo so w Boliwiskej, Argentinskej a Brazilskej stupaca asimilacija rěčnikow tutych Guaraní-warjetetow na Španišćinu resp. Portugalšćinu wotměwa, w Paraguayju so w prěnim rjedźe asimilacija na Paraguaysku Guaranišćinu wotměwa.

Guaranišćina w Paraguayju

Hromadźe ze Španišćinu je Guaranišćina w Paraguayju hamtska rěč. Wustawa z lěta 1992 je wězo jedyn małych oficielnych teksty, kotrež bu do Guaranišćiny přełožene.

Oficielnje płaći Paraguay jako "dwurěčny". Realita je komplikowaniša. Nimale nichtó njerěči jednu rěčow w jeje čistej formje. Wyše kubłane, měšćanske, eurocentriske woršty rěča rioplatenisku španišćinu z zaměšowanych Guarani-frazami, mjeztym zo mjenje kubłane, wjesnjanske, burske woršty Guaranišćinu z wulkimi podźělemi wot španiskeho wokabulara rěča, kotraž je jako Jopara [dʒopaˈɾa] znata. Šulske kubłanje so w Španišćinje wotměwa, wězo bu Guaranišćina jako dalši předmjet rozwučowana.

Po ludličenju z lěta 1992 buchu w Paraguayju slědowace rěče rěčane:

• Guaranišćina: 1,6 Mio (39,3%)
• Guaranišćina a Španišćina: 2 Mio (48,9%)
• Španišćina: 260.000 (6,4%)

K tomu so rěče přidaja, kotrež su krajodaloko lědma rozšěrjene, kotrymž regionalnje pak wjetši wuznam přistaji:

• Němčina (něhdźe 33% w Departament Boquerón w Gran Chaco)
• Portugalšćina (w někotrych Departamentach na hranicy k Brazilskej)
• wostatne indigene rěče (w Gran Chaco)

Přez powjetšowanym wužiće Guaranišćiny tež w kubłanju a jako hamtska rěč so je na woprawdźitosć dźiwał, zo wjace hač 80 % paraguayskeho wobydlerstwa guaranirěčne je a njesnadny dźěl jenož rudimentarne znajomosće Španišćiny ma.

Fonologija

Guaranišćina dowole jenož złóžki, kotrež wobsahuja z wokala abo konsonanta plus wokal; złóžka, kotraž kónči na konsonanće abo dwaj abo wjace konsonantow hromadźe (nimo "digrafow") njejsu móžne. To je předstajomny přez šemu (C)V(V).

Wokale:

• Wokale: /a/, /e/, /i/, /o/, /u/ wotpowěduja mjenje (abo) bóle Španiske a IPA ekwiwalenty, hačrunjež druhdy alofony [ɛ], [ɔ] so wužiwaja časćišo; y je zawrjeny, centralny njekulowaty wokal /ɨ/.

Prawopis	Wurěkowanje
a	[a]
e	[ɛ]
i	[i]
o	[ɔ]
u	[u]
y	[ɨ]

Nimo toho eksistuja ze wšěch 6 wokalow tež nazalne warianty (ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ) Nazalne wokale su jenož w akcentowanej złóžce distinktiwne. Předpřizwukowe wokale nastanja dla nazalneje asimilacije před slědowacymi nazalnymi wokalemi abo nazalnymi konsonantami nazalne, ale so w druhich padach njenazalnje wurěkowane.

Konsonanty:

Prawopis	Wurěkowanje
Nazale
m	[m]
n	[n]
ñ	[ɲ]
g̃ (auch ng)	[ŋ]
Njespěwne kluzile
p	[p]
t	[t]
k	[k]
Frikatiwy
s	[s]
ch (tež x)	[ʃ]
h	[h]
Flap
r	[ɾ]
Approximant
v	[ʋ]
Zwjazki z nazala a homorganskeho spěwneho kluzila (tež w nazwuku)
mb	[mb]
nd	[nd]
ng	[ŋg]
kyrkowy łusk
'	[ʔ]
j	[ɟ]

Akcent leži najčasćišo na poslednjej złóžce zdónka, mjeztym zo sufiksalne gramatiske morfemy su njeakcentowany (enklitisce).

Hlej tež: alfabet Guaranišćiny

Nazalny Sandhi

Dla eufoniskich přičinow, słowa su skupowane do oralnych a nazalnych. Słowo je nazalne, jeli wono ma znajmjeńša jedyn z tutych nazalnych pismikow: ã - ẽ - ĩ - õ - ũ - ỹ - g̃ - m - mb - n - nd - ng - nt - ñ , a wšě dalše su oralne. Nazalne słowo dóstanu druhe wersije prefiksow a postpozicijow. Na př. so postpoziciji pe, ta stanjetaj z me resp. nda po nazalnych słowach.

Gramatika

Nomina a werby njebuchu tak jasnje rozdźělene kaž w Němčinje.

Guaranišćina je sylnje aglutinowaca resp. polysyntetiska rěč. Tuž so wjele afiksow wužiwaja.

Ale njeeksistuja žane pady, genusy abo rozdźěl mjezy singularom a pluralom. Ale tež nima definitny artikl.

Dalša wosebitosć je wosebite wašnje nazwukoweje mutacije, eklipsa: Wjele słowow, kotrež z konsonantom /t-/ započina, změni tutón nazwuk, jeli wone wot druhich słowow wotwisuja abo so z nimi zestaja:

Guaranisce	Serbsce	Guaranisce	Serbsce	Guaranisce	Serbsce
tape	puć	che rape	mój puć	hape	jeho/jeje puć
téra	mjeno	nde réra	twoje mjeno	héra	jeho/jeje mjeno

Eksistuja někotre substantiwy, kotrež nimaja /t-/ w bazowych formach, ale tola maja tajku změnu.

Guaranisce	Serbsce	Guaranisce	Serbsce	Guaranisce	Serbsce
óga	dom	ñandei róga	naši dom	hóga	jeho/jeje dom

ⁱ To je tak mjenowana inkluděrowana forma. To rěka, zo zarěčana wosoba je inkluděrowana. (ja+ty/wy resp. mój+twój/waš)

Ale tež eksistuja někotre njeregularne substantiwy z dwěmaj formomaj, na př.

• túva "nan" -> che ru "mój nan"

Pronomeny

Guaranišćina rozeznawa mjezy inkluziwnymi a ekskluziwnymi pronomenami prěnjeje wosoby w pluralu.

samostatne	prěnja	druha	třeća
singular	che	nde	ha'e
plural	ñande (inkluziwny), ore (ekskluziwny)	peẽ	ha'ekuéra

posesiwne	prěnja	druha	třeća
singular	che	nde (nazalny ne)	i- (hi'-, iñ-, ij-, h-)
plural	ñande (inkluziwny, nazalny ñane), ore (ekskluziwny)	pende (nazalny pene)

Refleksiwny pronomen ma formu: je: ahecha ("Widźu"), ajehecha ("Widźu so")

Konjugacija

Guaranišćina ma dwaj typaj werbow, kotrejž matej rozdźělene prefiksy za wosoby.

Prěni typ (a-/ai-werby)

Prěni typ ma prefiksy a-, re-, o- (w singularje), ja- (nazalny ña-), ro-, pe-, o- (w pluralu).

Werbowy zdónk guata ("so wuchodźować, pućować"); oralny werb.

Singular			Plural
Wosoba	Prefiks		Wosoba	Prefiks
1 che Ja	a-	a-guata	1 ñande (inkl.) My wšě 1 ore (ekskl.) My	ja- ro-	ja-guata ro-guata
2 nde Ty	re-	re-guata	2 peẽ Wy	pe-	pe-guata
3 ha'e Wóna/wona	o-	o-guata	3 ha'ekuéra Woni/wone	o-	o-guata

Werbowy zdónk ñe'ẽ ("rěčeć"); nazalny werb.

Singular			Plural
Wosoba	Prefiks		Wosoba	Prefiks
1 che Ja	a-	a-ñe'ẽ	1 ñande (inkl.) My wšě 1 ore (ekskl.) My	ña- ro-	ña-ñe'ẽ ro-ñe'ẽ
2 nde Ty	re-	re-ñe'ẽ	2 peẽ Wy	pe-	pe-ñe'ẽ
3 ha'e Wóna/wona	o-	o-ñe'ẽ	3 ha'ekuéra Woni/wone	o-	o-ñe'ẽ

Druhi typ (che-werby)

Tutón typ wužiwa horjeka pódla pronomenow mjenowane wosobowe prefiksy. Tute słowa pušća so jenož zdźěla jako werby mjenować, dokelž najwjetše pušća so tež jako adjektiwy abo substantiwy wužiwać.

Oralny werb japu "łžeć".

Wosobowa forma	Přełožk
che japu	ja łžu
nde japu	ty łžiš
ijapu	wón/wona łži
ñande japu	my wšě łžimy
ore japu	my łžimy
pende japu	wy łžiće
ijapu (hikuái)	woni/wone łža

Negacija

Negacija so přez cirkumfiks n(d)(V)-...-(r)i w Guaranišćinje pokaza. Prewerbalny dźěl cirkumfiksa je nd- za oralne zdónki a n- za nazalne zdónki. Za 2. wosobu w singularje, so epentetiski e před zdónkom zasunje, za 1. wosobu w pluralu inkluziwnje, so epentetiski a zasunje.

Postwerbalny dźěl je -ri za zdónki, kotrež kónči na -i, a -i za wšě druhe.

Oralny werb japo (činić)	Nazalny werb kororõ (ruć, ržeć )	Z kóncowku na "i" jupi (stupać, zastupić, postupić )
nd-ajapó-i	n-akororõ-i	nd-ajupí-ri
nde-rejapó-i	ne-rekororõ-i	nde-rejupí-ri
nd-ojapó-i	n-okororõ-i	nd-ojupí-ri
nda-jajapó-i	na-ñakororõ-i	nd-ajajupí-ri
nd-orojapó-i	n-orokororõ-i	nd-orojupí-ri
nda-pejapó-i	na-pekororõ-i	nda-pejupí-ri
nd-ojapó-i	n-okororõ-i	nd-ojupí-ri

Negacija so móže wužiwa we wšěch časowych formach, ale za futur abo irrealis reference, normalne časowe markěrowanje so přez mo'ã naruna, kotrež ma rezultat w n(d)(V)-zdónk-mo'ã-i kaž w Ndajapomo'ãi, "Nochcu jo činić".

Časowe a aspektowe morfemy

• -kuri: markěruje bliskosć čina. Ha'ukuri, "Ja runje jědźach" (ha'u njeregularna prěnja wosobowa singularna forma u, "jěsć"). Wone so móže tež wužiwa po pronomenje, ha che kuri, che po'a, "a wo tym kotrymž mi so stało, ja bě zbožowny"
• -va'ekue: wupraja fakt, kotryž so stał před dołhim času a twjerdźi zo wón by realnu prawdu. Okañyva'ekue, "wón/wona je so před dołhim času pozhubił"
• -ra'e: praji zo rěčnik prjedy měch dwěle ale wón je wěsty za čas momenta wón rěči. Nde rejoguara'e peteĩ ta'angambyry pyahu, " sy skónčnje nowy telewizor kupił"
• -raka'e: wupraja njewěstosć perfekt-aspektoweho fakta. Peẽ peikoraka'e Asunción-pe, "Myslu, zo sy běše žiwy w Asunciónje za chwilu". Najebać to dźensnišo tutón morfem je zhubił něšto měnjenja, macy přezjednosć z ra'e a va'ekue

Werbowa forma bjez sufiksow je prezenca tróšku aorist: Upe ára resẽ reho mombyry, "tutón dźeń ty woteńdźe a sy wotešoł"

• -ta: je futur wón so tež wužiwa jako awtoritarny imperatiw. Oujeýta ag̃aite, "wón/wona so skoro wróći".
• -ma: ma woznam "hižo". Ajapóma, "Hižo sym činił".

Tutej dwaj sufiksaj so móže kombinować: ahátama, "Hižo du"

• -va'erã: pokaza něšto nic blisce předstajace abo něšto, kotrež dyrbi so činić dla socialnych abo moralnych přičinow. W tutym padźe wotpowěduje němskim modalnym werbej sollen. Péa ojejapova'erã, "to so ma činić"
• -ne: pokaza něšto kotrež najskerje so stanje abo něšto, pódla kotrehož rěčnik sej mysli zo so by stało. Wón wotpowěduje in certain way subjunktiwej Španišćiny. Mitãnguéra ág̃a og̃uahéne hógape, "dźěsća budźeja najskerje nětko domoj přińć"
• -hína, ína po nazalnych słowach: pokročowany čin w momenće rěčenja. Rojatapyhína, "my wohoń činimy"; che ha'ehína, "ja sym!"
• -vo: wón ma subtilnu diferencu k hína w kotrejž vo pokaza nic na kóždy pad kotrež so čini w momenće rěčenja. amba'apóvo, "dźěłam (nic na kóždy pad nětko)"
• -pota: pokaza bliskosć runu smuhu před startom procesa. Ajukapota, "Sym blisko městna hdźež započnu morić". (Partikularne sandhi-prawidło so tu wužiwa: jeli werby kónča na "po", sufiks změni na mbota; ajapombota, "Budu swěru nětko činić")
• -pa: pokaza emfatisce zo proces je kompletnje skónčił. Amboparapa pe ogyke, "ja sćěnu kompletnje molowach"

Tutón sufiks so móže kombinować z ma, rezultujcy páma: ñande jaikuaapáma nde remimo'ã, "nětko my kompletnje znajemy wšě twoje mysle". Tute su njeakcentowane sufiksy: ta, ma, ne, vo; tak akcent steji na poslednjej złóžce werba.

Toponymy a druhe mjena

W Argentinskej, Uruguayju, Paraguayju a Brazilskej eksistuja wjele toponymow a někotre mjena, kotrež z Guaranišćiny pochadźa. Tute buchu hdy po kraju po španiskim abo portugalskim prawopisu pisane a su so často zwukowje hišće dalšo přeměnjowałe, w někotrych padach samo tak jara, zo wone buchu wot rěčnikow Guaranišćiny wjace njerozumjene.

Někotre słowa zakładneho słowoskłada

Serbsce	Němsce	Guaraní	Serbsce	Deutsch	Guaraní
ja	ich	che	wulki	groß	guasu
ty	du	nde	mały, małki	klein	michĩ, mirĩ
wón/wona/wono	er/sie/es	ha’e	jěsć	essen	u, karu
my	wir	ñande, ore	pić	trinken	u
wy	ihr	peẽ	spać	schlafen	ke
wone, woni	sie (Plural)	ha’e(kuéra)	mrěć, wumrěć	sterben	mano, sapymi
štó?	wer?	mávapa	hić	gehen	ha
što?	was?	mba’épa	přińć	kommen	ju
čłowjek	Mensch	ava, yvypóra	dać	geben	me’ẽ
muž	Mann	kuimba’e	wzać, brać	nehmen	pyhy
žona	Frau	ña, kuña	rěčeć	sprechen	ñe’ẽ
hłowa	Kopf	akã	lubować	lieben	hayhu
woko, wóčko	Auge	tesa	jedyn	eins	peteĩ
wucho	Ohr	nambi	dwaj, dwě	zwei	mokõi
nós	Nase	tĩ	tři	drei	mbohapy
huba	Mund	juru	štyri	vier	irundy
zub	Zahn	tãi	pjeć	fünf	po
jazyk	Zunge	kũ	šěsć	sechs	poteĩ
wutroba	Herz	ñe’ã, py’a	sydom	sieben	pokõi
ruka	Hand	po	wósom	acht	poapy
noha, stopa	Fuß	py	dźewjeć	neun	porundy
woda	Wasser	y	dźesać	zehn	pa
woheń	Feuer	tata	dwaceći	zwanzig	pakõi, mokõipa
słónco	Sonne	kuarahy	sto	hundert	sa/sã
měsačk	Mond	jasy	tysac	tausend	su

Žórło

• Wolf Lustig: Guarani für Paraguay Wort für Wort, Kauderwelsch Band 34, 1. Auflage 1996, ISBN 3-89416-299-6

Eksterne wotkazy

• Guarani Ñanduti Rogue – Guaranirěčna kultura Paraguayja (něm.), (jendź.), (špan.), (port.)
• www.guaranirenda.com Informaciska zběrka wo Guaranišćinje (špan.)
• Diskurs Guaranišćiny – Komentowana bibliografija (PDF-dataja)
• Interaktiwny słownik Němčina-Guaranišćina (něm.)
• Stative Verbs and Possessions in Guaraní: — Uniwersita Köln (jendź.)
• Ayvu Marane’ÿ – Telewiza w guaranišćinje - klipy a linki (guaranisce a španisce)