Grönlandšćina

Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije
Dźi do: Nawigacija, Pytać
Kalaallisut
Grönlandšćina
kraje Danska, Grönlandska
rěčnicy 47,000
znamjenja a klasifikacija
klasifikacija Eskimo-Aleutske rěče
Eskimo rěče
Inuit rěče
Grönlandšćina
oficielny status
hamtska rěč Grönlandska
regulowaca institucija Oqaasileriffik
rěčne kody
ISO 639-1:

kl

ISO 639-2:

kal

ISO 639-3 (SIL):

kal

Wikipedija
Wobdźěłać
p  d  w
Information icon.svg

Grönlandšćina je Eskimo-Aleutska rěč.

Wona njesłuša k Inuktitutowym rěčam, hačrunjež wjele žórłow pisa to. Ale rěč je tak blisko přiwuzna k Inuktitutowym rěčam, tak zo zdźěla su wzajomnje zrozumliwe.[1]

Klasifikacija[wobdźěłać]

Kalaallisut słuša k eskimo-aleutskim rěčam a so w Grönlandskej rěči. Wona je blisko přiwuzna z kanadiskimi rěčemi kaž Inuktitutom a kaž tute sylnje polysyntetiska.

Grönlandšćina so móže do tři hłownych narěčow dźělić: Sewjerna, Wuchodna grönlandšćina (Tunumiutut) a zapadna grönlandšćina (Kitaamiutut). Zapadna grönlandšćina, narěč z najwjetšej skupinu rěčnikow, so při składnosći jako Kalaallisut w poprawnym zmysle woznamjeni. Inuktun abo Avenarsuarmiutut, sewjerna narěč, so w regionje Qaanaaq (Thule) rěči a je najbliše z kanadiskim Inuktitutom přiwuzna. Słowo Kalaallisut je ekwatiw a woznamjenja po słowje kaž Grönlandźan.

Zo by přirunanje dał: mjeno Inuktitut so w Kalaallisut jako Inuttut wróći. Jedne najznaćišich słowow Inuktituta, iglu („dom“), rěka w Kalaallisut illu (při tym ll za lateralny frikatiw steji [ɬ]).

Serbšćina je nimo słowa "iglu" (grönl. illu) słowa "anorak" (grönl. annoraaq) a "kajak" (grönl. qajaq) z Kalaallisuta přez Němčinu wupožčowała.

Fonologija[wobdźěłać]

Najbóle ekstensiwna studija Kalaallisutoweje fonologija je Jørgen Rischel's "Topics in West Greenlandic Phonology" (1974)[2].

Tři wokale: /i/, /u/ a /a/

Před uwularnym konsonantom ([q] abo [ʁ]) /i/ je realizowany alofonisce jako [e] abo [ɛ] a /u/ jako [o] abo [ɔ]. Tuta alternacija so pokaza w modernej standardny ortografiji přez pisanje /i/ a /u/ jako <e> resp. <o> jeli wustupujetej před uwularomaj ( a <r>).

Jeli słowo ma kóncowku i abo u, to změni do e abo o, jeli so přida sufiks, kotrehož prěni zwuk je [q] abo [ʁ]. Na př. ini "stwa" + -qarpa "eksistuje?" -> ineqarpa "eksistuje stwa?". Ale e abo o w słowach z kóncowku na q abo r změni do i abo u, jeli so změni sufiks. Na př. qimmeq "pos" -> qimmit "psy".

Dwójne wokale so wurěkuja jako dwě złóžce, tak wonej stej fonologisce wokalowy slěd ale nic dołhi wokal, wonej so tež pisatej jako dwaj wokalej w ortografiji.

Konsonanty[wobdźěłać]

Pismiki mjezy // su fonemy a slědowacy pismik je wašnje po kotrejž so pisa w nowej standardnej Grönlandiskej ortografiji z lěta 1973.

Labial Alweolar Palatal Welar Uwular
Kluzil /p/ - p /t/ - t /k/ - k /q/ - q
Frikatiwne /v/ - v~f [3] /s/ - s /ɣ/ - g
Nazale /m/ - m /n/ - n /ŋ/ - ng
Likwidy /l/ - l ~ /ɬ/ - ll /ʁ/ - r
Połwokal /j/ - j

Kalaallisutowa fonologija so fonologisce z druhich Inuitowych rěčow přez serije asimilacijow rozeznawa. Jedne najbóle znatych Inuktitutowych słowow, iglu (dom), je illu w Grönlandšćinje (Kalaallisut), hdźež /gl/ konsonantowy slěd inuktituta je do njespěwneho lateralneho afrikata asimilowany. A na přikład mjeno Inuktitut, jeli přełožene do Kalaallisuta, je Inuttut.

Gramatika[wobdźěłać]

Kalaallisut ma w wobmjezowanym wobjimje ergatiwsku strukturu. Kompozicije (zestajenki samostatnych słowow) su na rozdźěl wot deriwacijow jara rědke.

Wobsahowe słowa (němsce Inhaltswörter) so móža w Gröndlandšćinje (Kalaallisut) (z dokładnymi wobmjezowanjemi) do słowodružinskich klasow nomina a werby rozdźělować. Kóžda tutych kategorijow so do intransitiwnych a transitiwnych słowow rozdźěla. Su rozdźěle: štyri wosoby (1., 2., 3., 3. refleksiwna), dwaj numerusaj (singular, plural; dual kaž w Inuktituće njeeksistuje), wosom modusow (indikatiw, participial, imperatiw, optatiw, subjunktiw zańdźenosće, subjunktiw přichoda, habituatiwny subjunktiw), dźesać padow (absolutiw, relatiw, ekwatiw, instrumental, lokatiw, alatiw, ablatiw, prosekutiw ale tež za dokładne nomina: nominatiw a akuzatiw). Na werbje so tež subjekt tež objekt we formje wot wosoby a numerusy markěrujetej. Transitiwne nomina maja posesiwne afiksy.

Pismo[wobdźěłać]

Na rozdźělu wot kanadiskich Eskimo-rěčow so Kalaallisut njepisa z Inuktitut-sylabarom, ale so z łaćonskim alfabetom pisa. Pismik Kra „ĸ“, kotryž najprjedy uwularny plosiw [q] reprezentowa, bu w běhu ortografiskeje reformy přez pismik q narunany.

Wot lěta 1973 płaći slědowacy alfabet:

  • a, e, f, g, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v

Za cuze słowa z Danšćiny so slědowace pismiki wužiwaja:

  • b, c, d, h, w, x, y, z, æ, ø, å

Nóžki[wobdźěłać]

  1. Kauderwelsch, strona 13
  2. Jørgen Rischel, 1974, Topics in West Greenlandic Phonology. Copenhagen: Akademisk Forlag.
  3. <f> je wašnje pisanja njespěwneho /vv/ geminaty.

Žórła[wobdźěłać]

  • Richard H. Kölbl: Grönländisch - Wort für Wort, Reise Know-How Rump Verlag, Bielefeld 2006, ISBN 3-89416-373-9

(k tomu je Kauderwelsch AusspracheTrainer z najwažnišimi sadami a rěčnymi wobrotami z knihi na Audio-CD k dóstaću: ISBN 3-8317-6221-X)

  • Jan Henrik Holst: Einführung in die eskimo-aleutischen Sprachen, Helmut Buske Verlag, 2005, ISBN 978-3-87548-386-4

Eksterne wotkazy[wobdźěłać]

Wikipedia
Wikipedija w Kalaallisut
Z Wikipedije, swobodneje encyklopedije